Taylandtiki kishilik hoquq pa'aliyetchiliri tutup turush orunliridiki Uyghur musapirlar mesilisige diqqet qilmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2019.08.28
Dr_Srisompob_Jitpiromsri_Taylandtiki_Uyghurlar_201908.jpg Tayland shahzade songkla uniwérsitétining proféssori doktor srisompob jitpiromsri ependi.
RFA/Gulchehre

Ikki ay ilgiri taylandning musapirlar lagérliridiki 52 Uyghur namidin ijtima'iy alaqe astilirida bir muraji'etname élan qilin'ghan bolup, bu, chet'ellerdiki Uyghurlarning taylandtiki Uyghurlarning teqdirige nisbeten qaytidin endishisining qozghilishigha seweb bolghanidi.

Taylandtiki Uyghurlar özlirining murajitide taylandtiki lagérlargha qamalghan Uyghurlarning bir qismining xitaygha yollinip, yene bir qismining türkiyege yolgha sélin'ghanliqi, ularning a'ililirining parchilinip, qérindashlirining bir-biridin ayrilghanliqi, bu jeryanda bezilerning yétim bolup qalghanliqi, hetta bezilerning hayatidin ayrilghanliqi bildürülgen. Bu muraji'etnamini tarqatquchilar yene hazirmu jem'iy 52 Uyghurning, taylandning 5 oxshimighan musapirlarni tutup turush ornida erkinliktin mehrum, tamaq, yataq we dawalinish shara'itliri intayin nachar bolghan qiyinchiliqta turuwatqanliqi, özlirining bu uzun'gha sozulghan zulumdin qutulushigha jiddiy yardem kéreklikini otturigha qoyghanidi. 

Taylandtiki Uyghurlar mesilisi chet'eldiki Uyghur teshkilatliri we qismen chet'el taratquliridila emes yéqinda yene tayland yerlik metbu'atidimu tilgha élinishqa bashlighan bolup, ikki hepte ilgiri bu heqte taylandtiki melum musapirlar lagéridin radiyomizgha ismini ashkarilimasliq sherti bilen melumat yetküzgen bir Uyghur, “Bangkok shenbilik xewerler géziti” de ‏3 ‏-awghust küni mexsus taylandtiki musapirlar lagérlirida turuwatqan Uyghurlar heqqide bir maqale élan qilin'ghanliqini, buni özliri üchün paydiliq bir xewer boldi dep ümidlen'genlikini bildürdi.

Uning bildürüshiche, “Bangkok shenbilik xewerler géziti” diki mezkur maqalida taylandta yene 49 Uyghurning tutup turuluwatqanliqi, ularning xitaygha qayturulghanda hayatining xeterge uchraydighanliqi bildürülüp, tayland hökümitining xelq'araliq qanunlargha hörmet qilghan asasta, dunyadiki kishilik hoquq teshkilatlirining yardimide mezkur bigunah Uyghurlargha erkinlik bérishi chaqiriq qilin'ghaniken. 

Yéqinda amérika paytexti washin'gtonda échilghan ikkinchi nöwetlik xelq'ara diniy erkinlikni ilgiri sürüsh ministirlar yighinigha qatnashqan tayland kishilik hoquq teshkilatliri wekillirimu radiyomiz ziyaritini qobul qilip, taylandtiki Uyghur musapirlar mesilisining taylandtiki amma we kishilik hoquq teshkilatliri arisidimu diqqet qozghawatqanliqini tilgha élishti.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan tayland shahzade songkla uniwérsitétining proféssori doktor srisompob jitpiromsri ependi, bizning “Taylandtiki musapir Uyghurlarning weziyitidin xewerdarmu siz?” dégen so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: “Elwette xewirim bar, konkrét ehwallirini bilmisemmu emma bir türküm Uyghurlarning musapirlar lagérlirida uzundin buyan téxi bir qarar élinmay turuwatqanliqini bilimen. Bolupmu, xewerlerdin ularning bir qismining xitaygha qayturulghanliqini anglap nahayiti bi'aram boldum. Bek yaman boldi”.

U, bizning “Undaqta mubada ularning xitaygha qayturulghanda qandaq weziyette qalidighanliqini bilemsiz ?” dégen so'alimizgha mundaq dep jawab berdi: “Elwette bilimen, ilgiri taylandtin qayturulghan 100dek Uyghurning her türlük jismaniy qiynaqlargha uchrash hetta öltürülüsh éhtimalliqi barliqi tilgha élin'ghanidi, xitay hökümiti Uyghurlarni lagérlargha qamap bekmu éghir weziyet shekillendürgen mundaq weziyette ularni qayturush bekmu xeterlik bolidu. Bu insanliqqa yatmaydu. Lékin, taylandning nöwettikidek herbiy hökümet teripidin kontrol qilin'ghan siyasiy weziyiti, biz taylandtiki kishilik hoquqqa köngül bölgüchilerningmu bu Uyghurlargha emeliy yardem bérishige belgilik riqabet yaratmaqta. Chünki, bizning uniwérsitét oqughuchiliri arisidiki kishilik hoquq pa'aliyetchiliri taylandtiki Uyghurlarning lagérlarda jismaniy qiyin-qistaqqa uchrighanliqini anglap, bu heqte tayland qanunliridin paydilinip, ularning heq hoquqlirining qoghdilishi üchün heriket qilghan bolsimu hazirche netije hasil bolmidi. Hazir yaxshi teripi bu mesilide tayland hökümitige qarita xelq'araning bésimi barghanche ashmaqta. Méningche Uyghurlargha yardem bérishte, kishilik hoquq organliri we xelq'araliq axbaratlar arqiliq tayland hökümitige bésim ishlitish eng toghra bir yol”.

Hazir bir qisim tayland kishilik hoquq adwokatlirimu özlükidin Uyghur musapirlargha yardem bérish yolliri heqqide izdiniwatqan bolup, bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan tayland kishilik hoquq we tinchliq institutigha wakaliten washin'gtondiki yighin'gha qatnashqan, kishilik hoquq adwokati fatérra mundaq dédi: “Men özüm Uyghurlar mesilisige biwasite arilashmighan bolsammu, méning yéqin bir dostum yeni kishilik hoquq adwokati bolush süpiti bilen, hazirqi tayland hökümitidin taylandta tutup turuwatqan Uyghurlarning kishilik hoquqini kapaletke ige qilishni telep qilghan idi. Bu mesilide uning nurghun qiyinchiliqlargha duch kelgenlikidin xewirim bar”. 

U, bizning “Undaqta bu Uyghurlarning xitaygha qayturulup kétish xewpi hélimu mewjutmu ?” dégen so'alimizgha mundaq jawab berdi: “Tayland hökümitining ilgiri qayturghan Uyghurlarning ehwalidin bu Uyghurlarning qayturulghanda ularning hayatining tehditke uchraydighanliqidin éniq signal bérilgen bir ehwal astida nöwette Uyghurlarni qayturush mumkinliki töwen, emma yenila xeterdin tamamen qutulup kettimu déyelmeymen. Biz insanliqqa we insan heqlirige ishinimiz. Shunga bizmu taylandta bu Uyghurlarni qoghdash üchün dawamliq heriket qilimiz. Biz hökümetke bu heqte qanunluq wasitiler arqiliq bu Uyghurlarning qoghdilishini telep qilghandin bashqa bu mesilining taylandta amminingmu köngül bölishini qozghishigha tirishishimiz lazim, Uyghur we kishilik hoquq teshkilatlirining biz bilen hemkarlishishini qizghin qarshi alimiz”. 

Igilishimizge qarighanda nöwette chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetchilirimu tayland hökümitining Uyghur musapirlarni xitaygha qayturmasliqigha kapaletlik qilish we ulargha üchinchi bir dölettin chiqish yoli izdesh üchün dawamliq heriket qilmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.