Uyghur élidiki chet'elliklerning téléfonlirighimu "Jasusluq epi" ornitilishi diqqet qozghidi

Muxbirimiz irade
2019-07-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérikadiki ochuq téxnologiye fondi torbétide élan qilin'ghan, xitaydiki "Jasusluq epi" toghrisidiki maqalidin süretke élin'ghan.
Amérikadiki ochuq téxnologiye fondi torbétide élan qilin'ghan, xitaydiki "Jasusluq epi" toghrisidiki maqalidin süretke élin'ghan.
opentech.fund

Uyghur rayon da'irilirining yéqinqi yillardin buyan Uyghurlarni téléfonlirigha bir xil jasusluq epini mejburiy qachilatquzuwatqanliqi, hetta saqchilarning Uyghurlarni xalighan waqitta kochilarda toxtitip ularning téléfonlirida shu xildiki epning bar-yoqluqini tekshüridighanliqi melum bolghanidi. Kishilik hoquqni közitish teshkilati bu yil 5-ayda élan qilghan bu heqtiki bir doklatida, bu ep arqiliq saqchilarning Uyghurlarning téléfonliridiki barliq uchurlarni köreleydighanliqi, bu uchurlarning yene saqchilarning qolliridiki téléfon'gha orunlashturulghan "Torlashturush, öz-ara yetküzüsh birleshme supisi" dep atilidighan ep arqiliq bir merkezge saqlinidighanliqi melum bolghan.

Biraq yéqinda, mushu xildiki jasusluq epining Uyghur rayonigha sayahet we bashqa oxshimighan sewebler bilen bérish üchün chégradin kirgen herqandaq bir chet'ellikning téléfonighimu ornitiliwatqanliqi melum bolghan.

Yéqinda, amérikadiki ochuq téxnologiye fondi, nyu-york waqti géziti, muhapizetchi géziti we gérmaniye ammiwi radiyo-téléwiziyesi idarisi qatarliq bir qanche organlar birlikte bu xildiki ep üstidin mexsus tekshürüsh élip barghan we uning netijisini 2-iyul küni élan qilghan.

Doklatta qeyt qilinishiche, xitayche "Féngsey" dep atilidighan bu ep chet'ellikler chégradin kiridighan chaghda xitay saqchiliri teripidin ularning téléfonlirigha mejburiy halda chüshürülidiken. Mezkur ep shu kishining téléfonidiki qisqa uchurlarni, saqlan'ghan téléfon nomurlirini, shu kishining kündilik kaléndari, kirgen-chiqqan téléfonlarning hemmisini xatirilep mulazimétirgha yollaydiken. Bu ep yene shu téléfon'gha ilgiri qachilinip öchürüwétilgen eplerni we hetta bezi eplerde qollinilghan qollan'ghuchi isimlirinimu köreleydiken.

Uyghur élining chégrasidin kirgen chet'elliklerning téléfonlirigha ornitilghan bu ep yene shu kishining téléfonida 73 ming xildin artuq sezgür témigha munasiwetlik herqandaq bir höjjet bar-yoqluqini sikanirlap chiqalaydiken.

Mezkur ep üstidin tekshürüsh élip barghan organlarning biri bolghan "Ochuq téxnologiye fondi" ning programma yétekchisi den mékdéwitning radiyomizgha bildürüshiche, yuqiridiki bu ep xitay hökümitining Uyghur élige qaratqan nazaritining bir qismi iken. U mundaq deydu: "Xitay hökümiti néme üchün rayon'gha kirmekchi bolghan chet'elliklerningmu téléfonlirigha bundaq ep orunlashturidu, dep qaraydighan bolsaq, biz buning peqetla xitay hökümitining Uyghur élide keng omumlashqan, derijidin tashqiri nazaret sistémisining bir qismi ikenlikini hés qilalaymiz. Xitay hökümiti emdi Uyghurlargha qaratqan qattiq nazaritini Uyghurlardin halqip Uyghur élige kirgen herqandaq bir ademge qaratmaqta. Uyghur élidiki nazaretning qanchilik chingliqini nezerde tutqanda bu heyran qalarliq ish emes"

Chégradin kirgen chet'elliklerning téléfonlirigha ornitilidighan bu "Féngsey" namliq ep, bir téléfonda jihadizimgha, "Islam döliti teshkilati" ning teshwiqatlirigha we dalay lamagha munasiwetlik barliq mezmunlarni, resim we widiyo qatarliq höjjetlerning bar yoqluqini tekshüridiken. 73 Ming xildin ashidighan bu türler yene erebche lughet, qur'an, dini tetqiqatlargha a'it tetqiqat matériyalliri we hetta yaponiyediki bir rok muzika guruppisigha a'it naxshilarningmu bar-yoqluqi qatarliq térrorluq bilen qilchilikmu munasiwiti yoq mezmunlarnimu tekshüridiken.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati tetqiqatchisi maya wang bu heqte nyu-york waqti géziti we ways xewerler torigha qilghan sözide "Xitay hökümiti sikanirlawatqan bu uchurlarning türi ularning emeliyette heqiqiy térrorluq bilen adettiki dini pa'aliyetlerni bir-birige arilashturwetkenlikini yene bir qétim ashkarilap berdi" dégen.

Den mékdéwitning bayan qilishiche, doklatta tilgha élin'ghan bu yaponiyening rok muzika guruppisining bir qanche naxshilirida teywen musteqilliqi teriplen'gen bolup, mana bu u guruppining xitayning epliride sikanirlinidighan mezmun qatarigha kirishige seweb bolghaniken. Den sözide eskertip: "Xitay hökümiti uzun yillardin béri rayonda dini erkinlikke, Uyghurlarning tarixigha we hetta dalay lamagha munasiwetlik matériyallarni cheklep kelgen. Elwette biz bügün'ge kelgende bundaq cheklinidighan mezmunlarning yenimu éship barghanliqini körüwatimiz. Herqandaq bir seweb xitay hökümitining kishilerning xususiy uchurlirini sikanirlishigha seweb bolalmaydu-elwette. Bu emeliyette insanlarning pikir erkinlikige, dini erkinlikige qisqisi ularning asasiy kishilik hoquqini depsende qilghanliqtur" dédi.

"Ways xewerler tori" ning körsitishiche, xitay chégra saqchiliri teripidin chet'elliklerning téléfonlirigha ornitip qoyulidighan bu ep ochuq-ashkara halda téléfon ékranida körünüp turidiken. Xelq'ara xususiy mexpiyetlikni qoghdash jem'iyiti bolsa bu heqtiki bayanida "Mana bu xitay hökümitining shinjangda yolgha qoyuwatqan nazaret sistémisining dunyadiki eng qanunsiz, eng kengri we eng zalimlarche bir sistéma ikenlikining yene bir ispati" dep körsetken.

Xitayning jama'et xewpsizlik ministirliqi we mezkur epni yasighan "Fibérxom" we "Starskay" téxnika shirketliri bolsa chet'ellik muxbirlarning bu heqtiki so'allirini jawabsiz qaldurghan.

Toluq bet