Уйғур 12 муқами түркийиниң пайтәхти әнқәрәдә алқишқа еришти


2006.11.24

12-muqam-turkiye1-250.jpg
Уйғур 12 муқам ансамбилиниң түркийиниң пайтәхти әнқәрәдики оюнидин бир көрүнүш.

12 Муқам ансамбилиниң әнқәрәдики паалийәтлиридин давамлиқ мәлумат беримиз. Алдинқи программимизда биз уйғур 12 муқам ансамбилиниң әнқәрәгә кәлгәнлики, ләйла гәнчәр тиятирханисида рәсим көргәзмисиниң ечилғанлиқини вә уйәрдә болған вәқәләрдин хәвәр бәргән идуқ. Бугүнки программимизда 12 муқам ансамбилиниң оюн әһвалидин мәлумат беримиз. Оюн ошшақ муқами билән башланди.

Ошшақ муқами ахирлашқандин кейин иккинчи пәрдидә йәрлик алаһидиликкә игә номурлар көрситилди. Турпан муқами, долан муқами вә қумул муқамидин көк мәшрипи қатарлиқ номурлар көрситилди. Сәнәтчиләрниң яңрақ нахшилири, көркәм сәһнә кийимлири тамашибинларни өзигә қаттиқ җәлп қилди. Залда гүлдүрас алқиш садалири тохтимай аңлинип туратти.

Шәрқий түркистан дәвасиниң һәқлиқ икәнликиниң ипадиси

Оюнға кәлгәнләр ичидә кона министирләр, милләт вәкиллири вә кәң хәлқ аммисидин болуп, миңларчә киши бар иди. Биз оюнниң биринҗи пәрдиси ахирлашқандин кейин тамашибинлар билән сөһбәт елип бардуқ.

Тамашибинларниң ичидә сабиқ дөләт министири сади сомунчу әпәндиму бар иди. Биз униңға микрофонимизни узаттуқ. У бизниң сәнәт номурлири қандақ икән, дегән соалимизға җавап берип мундақ деди:

"Уйғур нахша усуллирини көрүп, азәрбайҗандики вә түркийиниң һәрқайси районлиридики сәнәт билән охшишип кетидиғанлиқини һәс қилдим. Бәзи мелодийиләр, усул һәрикәтлири түркләрниңки билән охшаш икән. Димәк, булар түрк дунясиниң мәдәнийитиниң бир пүтун икәнликиниң ипадиси. Мән бүгүн хитайларниң башқуруши астида яшаватқан уйгур, қазақ, қирғиз түрклириниңму бизниң бир парчимиз икәнликиниң җанлиқ бир ипадисини көрдум. Сәнәт қиммити интайин юқири икән".

- Һөрмәтлик министир, бундақ бай мәдәнийәткә игә бир милләтниң хитайниң ассимилятсийә сияситигә дучар болуватқанлиқиға хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң доклатлиридиму йәр берилгән. Сәнәтчиләриңму пасапортлири тартивелинған, буниңға нимә дәйсиз ?

"Бир йерим милярд нопусқа игә хитайниң 25-30 милйон нопусқа игә болған шәрқий түркистанлиқлардин қорқушини мәнтиқә билән изаһлаш наһайити қейин. Димәк бу хитайларниң һәқсиз, шәрқий түркистан дәвасиниң һәқлиқ икәнликиниң ипадиси. Әгәр хитайлар һәқлиқ болған болса қорқмиған болатти. Хитайлар 12 муқамни тонуштурғанда бундақ бай мәдәнийәтни башқуруватқанлиқидин махтинидикәню, немишқа у мәдәнийәтниң игилиридин бундақ биарам болиду. Хитайниң бу зулуми давам қиливәрмәйду, шәрқий түркистан хәлқи сәврлик болсун, әң қисқа заман ичидә оз әркинликигә еришип, өз мәдәнийитини, тарихини яшитиду".

Бу мәдәнийәтниң мәңгү давам қилидиғанлиқи, һәргизму йоқимайдиғанлиқиға ишинимән

Зияритимизни қобул қилған доктор фатих акчал әпәндигиму микрофонимизни узаттуқ.

- Оюнни көргәндин кейин көзлиримгә яш кәлди, интайин һаяҗанландим. Чүнки, миңларчә йил авал түркләрниң қандақ бай бир музика сәнитигә игә икәнликини, уни әвладтин әвлатқа қандақ давам қилдуруп кәлгәнликини көрүвалдим. Мән бу мәдәнийәтниң мәңгү давам қилидиғанлиқи, һәргизму йоқимайдиғанлиқиға ишинимән.

Муқам ансамбили сәнәтчилири оюнида түркчә нахшиларниму иҗра қилған болуп, бу түркләрни интайин мәмнун қилди.

Тамашибинлар ичидә 200 йил бурун ата бовилири түркийигә йәрлишип қалған уйғур тазабәйму оюнға кәлгән иди. У мундақ деди:

"Уйғурлар дуняниң һечбир йеридә болмиған бир сиясәткә дучар болмақта. 30 Милйон қериндишим у йәрдә бесим астида әсир һаяти яшимақта. Көңлимиз интайин йерим".

Түрк сәнәтчилириниң қарашлири

Оюнға түркийидә тонулған сәнәт өмәк мәсуллири, сәнәтчиләр бар иди. Түркийә мәдәнийәт министирлики тармиқидики түрк дуняси сәнәт өмикиниң мәсули ирфан гурдал әпәндигиму микрофонимизни узаттуқ.

- Сиз пүтун түркий милләтниң сәнитини билисиз, уларни иҗра қилисиз. Уйғурларниң сәнәт программисини көргәндин кейин нимиләрни һәс қилдиңиз?

- Буни тил билән ипадиләш интайин қейин. Буни яшаш, көрүш лазим. Наһайити җушқун бир сәнәт иди. Сәнәттә муһим болғини сәнәтчиниң бу һаяҗанни тамашибинларға йәткүзүшидур. Мән бу оюнда шуни көрдум. Һәммимиз бирдәм йиға билән бирдәм күлкә ичидә бу номурларни көрдуқ. Тәсири вә сәнәт сәвийси интайин юқири иди".

- Силәр пүтун түркий җумһурийәтләрдә оюн қойдуңлар. Силәр оюн қойғили барғанда уйғур сәнәтчиләр учриғандәк чәклимигә учриғанму?

- Мән сәнәтчигә чәклимә қоюшни инсаний дәп қаримаймән. Бу бәзи дөләтләрниң өзиниң сияси қарари, әмма инсанни толиму биарам қилиду әлвәттә.

Түрк дуняси сәнәт өмикиниң артиси чигдәм ханимму зияритимизни қобул қилип мундақ деди:

_ Мәнчә интайин мукәммәл бир оюн иди. Наһайити тәсирләндим. У йәрниң мәдәнийити билән бизни тонустһурди. Уларға коп рәһмәт ейтимиз. Мән бу йәрдин көп нәрсиләрни өгинивалдим. Иншаалла уларму бизниң оюнлиримизни көрәр, уларниң бизгә қиммәтлик пикирлирини беришини үмид қилимиз.

У бизниң сәнәтчиләр қандақ болиши керәк, дегән соалимизға җавап берип мундақ деди:

_ Бир сәнәтчи сәнитини көңүлдикидәк иҗра қилиши үчүн һәммә җәһәттин әркин болуши керәк. Чүнки сәнәтниң роһида әркинлик бар.

Оюн қизғин алқиш садалири ичидә ахирлашти. Тамашибинлар узунғичә сәнәтчиләргә гүл тәқдим қилип, уларни алқишлап залдин айрилмиди. (Әркин тарим)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.