Uyghur 12 muqami türkiyining paytexti enqerede alqishqa érishti


2006.11.24

12-muqam-turkiye1-250.jpg
Uyghur 12 muqam ansambilining türkiyining paytexti enqerediki oyunidin bir körünüsh.

12 Muqam ansambilining enqerediki pa'aliyetliridin dawamliq melumat bérimiz. Aldinqi programmimizda biz Uyghur 12 muqam ansambilining enqerege kelgenliki, leyla gencher tiyatirxanisida resim körgezmisining échilghanliqini we uyerde bolghan weqelerdin xewer bergen iduq. Bugünki programmimizda 12 muqam ansambilining oyun ehwalidin melumat bérimiz. Oyun oshshaq muqami bilen bashlandi.

Oshshaq muqami axirlashqandin kéyin ikkinchi perdide yerlik alahidilikke ige nomurlar körsitildi. Turpan muqami, dolan muqami we qumul muqamidin kök meshripi qatarliq nomurlar körsitildi. Sen'etchilerning yangraq naxshiliri, körkem sehne kiyimliri tamashibinlarni özige qattiq jelp qildi. Zalda güldüras alqish sadaliri toxtimay anglinip turatti.

Sherqiy türkistan dewasining heqliq ikenlikining ipadisi

Oyun'gha kelgenler ichide kona ministirler, millet wekilliri we keng xelq ammisidin bolup, minglarche kishi bar idi. Biz oyunning birinji perdisi axirlashqandin kéyin tamashibinlar bilen söhbet élip barduq.

Tamashibinlarning ichide sabiq dölet ministiri sadi somunchu ependimu bar idi. Biz uninggha mikrofonimizni uzattuq. U bizning sen'et nomurliri qandaq iken, dégen so'alimizgha jawap bérip mundaq dédi:

"Uyghur naxsha usullirini körüp, azerbayjandiki we türkiyining herqaysi rayonliridiki sen'et bilen oxshiship kétidighanliqini hes qildim. Bezi mélodiyiler, usul heriketliri türklerningki bilen oxshash iken. Dimek, bular türk dunyasining medeniyitining bir pütun ikenlikining ipadisi. Men bügün xitaylarning bashqurushi astida yashawatqan uygur, qazaq, qirghiz türkliriningmu bizning bir parchimiz ikenlikining janliq bir ipadisini kördum. Sen'et qimmiti intayin yuqiri iken".

- Hörmetlik ministir, bundaq bay medeniyetke ige bir milletning xitayning assimilyatsiye siyasitige duchar boluwatqanliqigha xelq'ara kechürüm teshkilatining doklatliridimu yer bérilgen. Sen'etchileringmu pasaportliri tartiwélin'ghan, buninggha nime deysiz ?

"Bir yérim milyard nopusqa ige xitayning 25-30 milyon nopusqa ige bolghan sherqiy türkistanliqlardin qorqushini mentiqe bilen izahlash nahayiti qéyin. Dimek bu xitaylarning heqsiz, sherqiy türkistan dewasining heqliq ikenlikining ipadisi. Eger xitaylar heqliq bolghan bolsa qorqmighan bolatti. Xitaylar 12 muqamni tonushturghanda bundaq bay medeniyetni bashquruwatqanliqidin maxtinidikenyu, némishqa u medeniyetning igiliridin bundaq bi'aram bolidu. Xitayning bu zulumi dawam qiliwermeydu, sherqiy türkistan xelqi sewrlik bolsun, eng qisqa zaman ichide oz erkinlikige ériship, öz medeniyitini, tarixini yashitidu".

Bu medeniyetning menggü dawam qilidighanliqi, hergizmu yoqimaydighanliqigha ishinimen

Ziyaritimizni qobul qilghan doktor fatix akchal ependigimu mikrofonimizni uzattuq.

- Oyunni körgendin kéyin közlirimge yash keldi, intayin hayajanlandim. Chünki, minglarche yil awal türklerning qandaq bay bir muzika sen'itige ige ikenlikini, uni ewladtin ewlatqa qandaq dawam qildurup kelgenlikini körüwaldim. Men bu medeniyetning menggü dawam qilidighanliqi, hergizmu yoqimaydighanliqigha ishinimen.

Muqam ansambili sen'etchiliri oyunida türkche naxshilarnimu ijra qilghan bolup, bu türklerni intayin memnun qildi.

Tamashibinlar ichide 200 yil burun ata bowiliri türkiyige yerliship qalghan Uyghur tazabeymu oyun'gha kelgen idi. U mundaq dédi:

"Uyghurlar dunyaning héchbir yéride bolmighan bir siyasetke duchar bolmaqta. 30 Milyon qérindishim u yerde bésim astida esir hayati yashimaqta. Könglimiz intayin yérim".

Türk sen'etchilirining qarashliri

Oyun'gha türkiyide tonulghan sen'et ömek mes'ulliri, sen'etchiler bar idi. Türkiye medeniyet ministirliki tarmiqidiki türk dunyasi sen'et ömikining mes'uli irfan gurdal ependigimu mikrofonimizni uzattuq.

- Siz pütun türkiy milletning sen'itini bilisiz, ularni ijra qilisiz. Uyghurlarning sen'et programmisini körgendin kéyin nimilerni hes qildingiz?

- Buni til bilen ipadilesh intayin qéyin. Buni yashash, körüsh lazim. Nahayiti jushqun bir sen'et idi. Sen'ette muhim bolghini sen'etchining bu hayajanni tamashibinlargha yetküzüshidur. Men bu oyunda shuni kördum. Hemmimiz birdem yigha bilen birdem külke ichide bu nomurlarni körduq. Tesiri we sen'et sewiysi intayin yuqiri idi".

- Siler pütun türkiy jumhuriyetlerde oyun qoydunglar. Siler oyun qoyghili barghanda Uyghur sen'etchiler uchrighandek cheklimige uchrighanmu?

- Men sen'etchige cheklime qoyushni insaniy dep qarimaymen. Bu bezi döletlerning özining siyasi qarari, emma insanni tolimu bi'aram qilidu elwette.

Türk dunyasi sen'et ömikining artisi chigdem xanimmu ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi:

_ Menche intayin mukemmel bir oyun idi. Nahayiti tesirlendim. U yerning medeniyiti bilen bizni tonusthurdi. Ulargha kop rehmet éytimiz. Men bu yerdin köp nersilerni öginiwaldim. Insha'alla ularmu bizning oyunlirimizni körer, ularning bizge qimmetlik pikirlirini bérishini ümid qilimiz.

U bizning sen'etchiler qandaq bolishi kérek, dégen so'alimizgha jawap bérip mundaq dédi:

_ Bir sen'etchi sen'itini köngüldikidek ijra qilishi üchün hemme jehettin erkin bolushi kérek. Chünki sen'etning rohida erkinlik bar.

Oyun qizghin alqish sadaliri ichide axirlashti. Tamashibinlar uzun'ghiche sen'etchilerge gül teqdim qilip, ularni alqishlap zaldin ayrilmidi. (Erkin tarim)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.