Төтинчи омумйиғин һәққидә үч соал

Хитай коммунист партийиси һазир бейҗиңда төтинчи омумйиғин ечип 'демократийә' дегән аталғуни көтүрүп қопти. Бу һәқтә бейҗиң баһари журнилиниң баш муһәррири ху пиңдин бу йиғин һәққидә үч соал соридуқ.
Мухбиримиз вәли
2009.09.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xu-jintaw-Urumchide-305.jpg Сүрәт, ху җинтавниң үрүмчидики хитай қораллиқ күчлирини көздин көчүргәндә сөз қиливатқан көрүнүши.
news.sina.com.cn Дин елинди.

Хәлқарадин бесим һес қилғанлиқи билән мунасивәтлик, әлвәттә

Соал: хитай коммунист партийиси һазир бейҗиңда төтинчи омумйиғин ечип 'демократийә'дегән аталғуни көтүрүп қопти. Буниң хәлқара вәзийәт билән, болупму хитайниң әтрапидики дөләтләрдики өзгириш билән, мәсилән: афғанистандәк узун йил уруш болуп келиватқан дөләттә хәлқ омум сайлими өткүзилиду; узун йиллар буян бир партийә һоқуқ тутуватқан японийидә сиясий партийә алмашти; тәйвәндә президент болған кишиму хиянәт қилғанлиқи үчүн қамақ җазасиға һөкүм қилинди, бундақ өзгиришләр хитай хәлқиғә тәсир қилди, әмди бу қетимқи төтинчи омумйиғинда 'демократийә' ни тәкитләшниң хәлқара вәзийәттики бундақ йеңи өзгиришләр билән бағлиниши барму?

'Бейҗиң баһари журнили'ниң баш муһәррири ху пиңниң қаришичә, хитай һазир пүтүн дунядики демократик һәрикәтләр деңизиға чилишип қалди. Болупму әтраптики дөләтләрдики демократик илгириләшләрниң бесимини һес қилип қалди.

Хитай коммунист партийисиниң һазир 'демократийә' ни һәдәп тилға елип қопушиға, өзиниң йеқинқи бир мәзгил ичидә охшимиған пикирдә болғучиларни қолға еливатқанлиқи, хәлқниң тор алақисини тосуп очуқ-ашкара һалда хәлқни назарәт қиливатқанлиқи, 60 йиллиқни тәбрикләймән дәп һәшәмәтчилик қилип, һәтта хәлқниң нормал турмушиғиму қопаллиқ билән кашила қиливатқанлиқидәк мустәбит тәдбирлири, хәлқниң омумйүзлүк наразилиқини қозғап, буниңдин бесим һес қилғанлиқи билән мунасивәтлк, әлвәттә. Шу сәвәбтин һазир демократийә дегән аталғуни көтүрүп қопти. Әмма коммунист партийә һазир, пәқәт демократийәни тәкитләш арқилиқ өзи пәйда қилған яман тәсирни кичикләтмәкчи болуватса керәк.

'Сиясий партийә йетәкчиликидики демократийә' дегән гәп техиму мәнтиқисиз

Соал: төтинчи омумйиғинда 'сиясий партийә йетәкчиликидики демократийә' дейиливатқан бу сөзниң, коммунист партийиниң бурун дегән 'хәлқ демократийиси', 'хәлқ демократик дектаториси', ' сотсиалистик демократийә', 'хитайчә демократийә' дегән гәпләр билән немә пәрқи бар?

Бейҗиң баһари журнилиниң баш муһәррири ху пиңниң қаришичә, бу йиғинда дейиливатқан 'сиясий партийә йетәкчиликидики демократийә' дегән гәп, худди бурун дейилгән гәпләргә охшаш йәнила адәм алдайдиған гәп. Бу бәлки техиму мәнтиқисиз. Мәсилән, 'демократийә' дегән хәлқ қайси сияси партийини йетәкчи қилишни талливалидиған шәкил, буниңда хәлқ асасий орунда туриду, әмма бу йиғинда 'сиясий партийә йетәкчиликидики демократийә' дегән сөз униң тәтүри. Буниңда сиясий партийә һәммидин юқири орунға қоюлған. Маһийәттә, у 'коммунист партийә йетәкчиликидики демократийә' демәкчи. Әмәлийәттә, коммунист партийиниң йетәкчилики бар йәрдә демократийә болмайду.

Бейҗиң баһари журнилиниң баш муһәррири ху пиңниң қаришичә, бу йиғинда дейиливатқан 'партийә ичидики демократийә' дегән гәп йәнила пүтүнләй қуруқ гәп. Мустәбит түзүмдики дөләттә, демократик күчләр тәрәққи қилалмайдиған болғачқа, сияси партийиниң дөләт тутуш иқтидари җәмийәттики демократик аңдин төвән. Бундақ әһвал астида, һәдәп 'демократийә' ниң тилға елиниши, униң демократик ислаһат елип баридиған нийити йоқлуқини ашкарилайду.

Хитайда һазир мавзедуңдәк, дең шавпиңдәк нопузлуқ адәм йоқ

Соал: һазир хәлқарада, бу төтинчи омумйиғинниң мәзмуни һәққидә һәр хил пәрәзләр бар. Нюйорк вақти гезитиниң баян қилишичә, бу қетимқи йиғинда 2012 - йилида тәхткә чиқидиған рәһбәрниң кимликидин бишарәт берилиши мумкин, десә, бәзи мулаһизичиләр, бу йиғинда 'шинҗаң мәсилиси', болупму ваң лечуән мәсилиси бир тәрәп қилиниши мумкин, дәйду. Бундақ пәрәзләрниң қайси бу йиғинниң әмәлий мәзмуниға йеқин?

Бейҗиң баһари журнилиниң баш муһәррири ху пиңниң қаришичә, бу йиғинда 'демократийә' дегән аталғуниң көп тилға елинишида йәнә бир сәвәбму бар. У болсиму, хитайда һазир мавзедуңдәк, дең шавпиңдәк нопузлуқ адәм йоқ. Һазирқи рәһбәрләр пәқәт сиясий қатмаллар гуруһи, булар өзиниң дегинини қилалмайду, һәммә ишта башқилар билән содилишишқа муһтаҗ. Буниң бәзилири һоқуқ талишишта өзини көрсәтмәкчи болса, йиғинда өз-ара үзәңгә соқуштурушқа орунуши мумкин. Буни демократийә дегили болмайду.

Йеқинда, дөләт ичидә қаршилиқ һәрикәтләр көп, бәлки наһайити шиддәтлик. Мәсилән, үрүмчи вәқәси. Бу вәқәдин кейин коммунист партийиниң 'инақ җәмийәт' дегини наһайити чоң мәсхиригә қалди. Уйғурларла әмәс, бәлки хитайларму коммунист партийиниң юқири дәриҗилик әмәлдари ваң лечуәндин бизар болғанлиқини ипадилиди. Бундақ бир чоң мәсилә, ваң лечуәндәк мәркәзниң бир юқири дәриҗилик әмәлдариниң мәсилиси, униң қол астидики бир шәһәр секритарини алмаштуруш биләнла һәл болуп кетәлмәйду.

Һазирқи коммунист партийә әмәлдарларға чириклишиш пурсити яритип бериш арқилиқ һоқуқ тутуватқан партийә

Мәсилиниң йәнә бир тәрипигә қариғанда, хитайдики һазирқи коммунист партийә демократийә билән, қанун билән яки кишилик һоқуққа һүрмәт қилиш йоли билән һоқуқ тутуватқини йоқ. Бәлки әмәлдарларға чириклишиш пурсити яритип бериш арқилиқ һоқуқ тутуватқан партийә. Һазирқи вақит чирикләргә пурсәт яритип беридиған техиму яхши порсәт. Әгәр бундақ әһвалда һазир ваң лечуән мәсилисини һәл қилса, җәмийәттики қаршилиқ һәрикәтләргә илһам бәргәнлик болуп қелиши мумкин, дәп әндишә қилиду.

Хитайда һазирқи әмәлдарлар бәк чириклишип кәткән. Коммунист партийә мушундақ чирикләргә тайиниду. Әгәр уларниң бирини бир тәрәп қилса, хәлқ һәммила җайда шундақ қаршилиқ билдүрүши мумкин. Қалған чирик әмәлдарларниму үмидсизләндүрүп қоюши мумкин. Демәк коммунист партийә һазир муқимлиқни сақлиялмаслиқтин әнсирәп, һазирқи вақитта әмәлдарлардики чирикликни, болупму мәркәзгә бивастә бағлинидиған әмәлдарни бир тәрәп қилишқа җурәт қилалмайду. Әмма бу йиғинда, әмәл тутуш нәпси тақилдап кетиватқан чирик әмәлдарлар җиддий һәрикәт қилиши мумкин. Биз буни көзитиватимиз. Әмма чәтәлләрдә туруватқан мәндәк кишиләр һәммимиз бундақ чирик әмәлдарни бир тәрәп қилишни илгири сүримиз.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт