Abduqadir damollam we uning 'nesiheti amme' risalisi

Yéqinqi zaman Uyghur ma'aripining asaschiliridin biri bolghan, islahatchi alim abduqadir damollam köpchilik alim - ölimalar teripidin büyük alim dep birdek étirap qilinip, nam - sheripi da'im hörmet bilen tilgha élinidu.
Muxbirimiz ömerjan toxti
2008-12-30
Élxet
Pikir
Share
Print

Se'udi erebistanining mekke mukerreme shehiride turushluq wetenperwer yash alim sirajiddin eziziy bu heqtiki söhbitimizni qobul qildi.

Sirajiddin eziziy bilen söhbet

So'al:  milletning xar we zebun bolushining sewebi néme?
Jawab: ikki nersidur: biri bilimsizlik, yene biri nadanliqtur.
Sirajiddin eziziy abduqadir damollamni tonushturup mundaq dédi: " merhum abduqadir damollam 1862- yili qeshqer atushning meshhed yézisidiki abdulwaris isimlik bir meripetperwer kishining a'iliside dunyagha kelgen. U baliliq chaghlirida öz yurtida igiligen bilimige qana'et hasil qilmay, diniy ilimde kamaletke yétish üchün wetendin ayrilip, eyni waqittiki aliy bilim yurti buxaragha bérip ilim tehsil qilghan. U jayda bilim tehsilini tamamlighandin kéyin, semerqend we ufa sheherliride bir mezgil muderrislik qilghan. Kéyin, tashkent, xojend, qazan we istanbul qatarliq jaylarda sayahette bolup, 1907- yili weten'ge qaytip kélip islahat we ilmiy pa'aliyet bilen shughullan'ghan. Epsuski, uning yéngiche oqutush programmisi, milletni oyghitish pa'aliyetliri we xurapatlargha qarshi élip barghan islahati köpchilik mute'essip, jan baqar mollilarning qattiq qarshiliqigha uchrighanliqtin 1918- yili hej perzi ada qilghach ikkinchi qétim chet'elge chiqip tashkent, shemey, ufa, qazan, oral, türkiye, mekke, misir qatarliq jaylargha bérip u yerlerdiki alim - ölimalar bilen pikir almashturghan we musulmanlarning arqida qélishining seweblirini toluq chüshen'gen. U 1920- yili weten'ge qaytip kélip nesiheti amme namliq risalisini yazghan we islahat ishlirini dawam qilghan. Abduqadir damollam köpchilik jan baqar mollilar we shu waqittiki bésimdar hakimiyet teripidin " jeditizmchi" dep atilip qattiq qarshiliqqa uchrighan. Axirida shularning pilanlishi bilen 1924- yili 8- ayning 14- küni tang seherde özining shexsiy kütübxanisida qatil ehmed mezin teripidin xenjer bilen shéhid qilin'ghan."

"Nesiheti amme" risalisining mezmuni

Sirajiddin eziziy abduqadir damollamning " nesiheti amme " namliq esirini tonushturup mundaq dédi: "nesiheti amme" risalisi abduqadir damollamning omum xelqqe qilghan ortaq nesihiti bolup, musulmanlarning ilim - irpan öginishke zor éhtiyajliq ikenlikini, insanning eng esheddiy düshmini bilimsizlik we nadanliq ikenlikini, exlaqni islah qilishning intayin zörürlükini we exlaq islah qilinmighanda milletning xar we zebunluqqa mehkum bolidighanliqini, qiz- oghul perzentlerni oqutup bilimlik qilishning muhimliqini, her xil ilim - penlerni öginip, zamanning tereqqiyatigha yarisha ilgirileshning zörürlükini tekitligen. Abduqadir damollam mezkur esirining axirqi qismida mundaq dep yazghan:" qachaniki, ehli islamning exlaqi buzulup, yaxshi ishlar bilen shughullinishqa nuqsan yetti, shuningdin kéyin ittipaq yoqaldi, horunluq we bikarchiliq, zulum we xiyanetchilikler bash kötürdi. Ilim meripet kémeydi. Pütkül ehli islamning shöhriti yoqilip xar - zarliqqa yüzlendi. Izzet abroylar qoldin ketti, ejnebiyler wetinimizge qol uzatti." Her qandaq millet özini özgertmigiche, alla ularning ehwalini özgertmeydu" dégen ayetning heqiqiti ispatlandi."

Sirajiddin eziziyning éytishiche, abduqadir damollamning bu risalisidiki muddi'asi uning " eqa'id zörüriye" namliq esiride téximu roshen bayan qilin'ghan bolup, mezkur esiride u özi so'al qoyup yene özi jawab bérip mundaq dégen:

So'al:  milletning xar we zebun bolushining sewebi néme?
Jawab: ikki nersidur: biri bilimsizlik, yene biri nadanliqtur.

So'al:  izzet - abroy we küch - quwwet néme bilen bolidu?
Jawab: ilim - meripet we ittipaqliq bilen bolidu.


Toluq bet