Һәркимниң аилисидики әһвали униң әхлақини олчәйдиған мизан

Пәйғәмбәр әләйһиссаламниң "силәрниң әң яхшилириңлар аилисидикиләргә әң яхши болғанлардур" дегән сөзи инсан әхлақиниң һәқиқитини өлчәйдиған вә оттуриға чиқиридиған әң тоғра мизандур. Чүнки, бәзи инсанлар башқиларниң алдида өзини наһайити әхлақлиқ қилип көрситәләйду. Болупму йеңидин тонушқан кишилиригә мәлум вақитқичилик өзини әхлақлиқ вә яхши қилип көрситәләйду.
Мухбиримиз өмәрҗан тохти
2010.04.09

Әмма һәмишә шундақ қилалиши, һәтта өмүр бойи шундақ ясалма әхлақ билән иш көриши натайин. Инсанниң ички йүзини һәқиқий рәвиштә ениқ вә рошән көривелишниң васитилири нопуз, аилә, муамилә вә биргә сәпәр қилиштур. Буларниң ичидә әң яхши мизан аилә һаятидур.

Сәуди әрәбистан радиоси түркчә бөлүмниң мудири вә түркистан бөлүминиң муавин мудири истидатлиқ алим абдуләһәд һафиз әпәндигә бу һәқтә бир қанчә соал билән мураҗиәт қилған идуқ.

Абдуләһәд һафиз әпәнди билән сөһбәт

Абдуләһәд һафиз әпәнди мундақ деди:" ясалма гүзәл әхлақи билән кишиләрни қайил қилип кәлгән бир инсан җәмийәттә мәлум нопузға яки мәнсәпкә еришкәндә бирдинла өзгириду, болупму, өзиниң җәмийәттики мәлум орнини вә нопузини һес қилғинида, у чоқум өзгириду. Униң нопузи яки мәнсипи узунға созулғансери униңдики ясалмилиқ техиму ашкарилинишқа башлайду, андин башқилар билән маддий вә әдәбий муамилилиридә бу ясалмилиқ өзини көрситишкә башлайду, ахирида өзиниң рәзил йүзини опочуқ көрситиду. Әгәр инсан мәнсәп тутқан яки мәлум нопузға игә болған мәзгиллиридә, аилисидики мәңгүлүк турмуш җәрянида, башқилар билән маддий вә әдәбий муамилә қилишқанлирида, қилчә өзгәрмәстин, өзиниң гүзәл әхлақини ахирғичә бир хил давам қилдуралиса, у һәқиқәтән әң әхлақлиқ кишидур. Аилидә нормалда әр күчлүк, аял аҗиз болиду. Униң үстигә бәзидә аялдин әрни сәврчанлиқтин чиқиридиған, кәң қорсақлиқтин йирақ қиливетидиған, растчиллиқ принсипиға әмәл қилиштин тосуп қойидиған бәзи қилиқлар вә һәрикәтләр садир болуп туриду. Чүнки турмушта кишиләр һәр күни бир хил өтмәйду. Мушу ишларниң һәммисидә өзиниң есил пәзилити вә гүзәл әхлақини бир хил сақлап қалалиған әр растинла әң әхлақлиқ әрдур. Шуңа, биравниң әхлақиниң қанчилик дәриҗидә икәнликини өлчәйдиған таразиларниң әң яхшиси аилә һаятидур."

Пул муамилиси инсанларниң ич йүзини көрситип бериду

Абдуләһәд һафиз әпәнди мундақ деди: "бәзи инсанлар өзини гүзәл әхлақ вә пәзиләтлик қилип көрситәләйду. Әмма улар билән пул-мал муамилиси қилғиниңизда яки биргә сәпәр қилип көргиниңиздә, униңдики рәзилликләр оттуриға чиқиду. Иккинчи хәлипә өмәр ибни хәттабниң йениға бир адәм йәнә бир адәмгә гуваһлиқ бериш үчүн кәлтүрүлгәндә, һәзрити өмәр гуваһчидин: "сән гуваһлиқ бәрмәкчи болған кишиңни тонумсән?" дәп сорайду. Гуваһчи: "һәә, тонуймән" дәп җаваб бериду. Һәзрити өмәр униңдин:"сән уни қандақ тонуйсән? униң билән йеқин қошниму?" дәп сорайду. Гуваһчи: "яқ" дәп җаваб бериду. Өмәр йәнә униңдин: "сән униң билән биллә сәпәр қилип баққанму?" дәп сорайду. Гуваһчи йәнә: "яқ" дәп җаваб бериду. Өмәр йәнә униңдин: "сән униң билән пул муамилиси қилип баққанму?" дәп сорайду. Гуваһчи йәнә :"яқ" дәп җаваб бериду. Бу вақитта хәлипә өмәр : "йоқал! сән уни тонумайдикәнсән" дәйду вә униң гуваһлиқ беришини рәт қилиду."

Яхшилиқ билән яманлиқниң өлчими әхлақ

Абдуләһәд һафиз әпәндиниң ейтишичә, пәйғәмбәр әләйһиссалам йәнә: "яхшилиқ - гүзәл әхлақтур, гунаһ -сени биарам қилған вә башқиларниң көрүп қелиши яқтурулмиған иштур" дегән. Һәдистики "яхшилиқ" пүтүн яхшилиқ түрлирини өз ичигә алидиған ихчам сөз болуп, пәйғәмбәр әләйһиссалам уни "гүзәл әхлақ" дәп тәриплигән.

Буниңдин мәлумки, гүзәл әхлақ барлиқ яхшилиқ түрлириниң һәммисини өз ичигә алидиған бир исимдур. Әмма гунаһниң көңүлни биарам қилидиған вә башқиларниң көрүп қелиши яқтурулмайдиған болуши аллаһ таала инсанға ата қилған виҗданниң сәвәбидин болуп, инсандики бузулмиған виҗдан пәзиләтләрни һес қилғандәк, гунаһларниму һес қилиду, пәзиләтлик яхши ишларни қилғинида раһәтлиниду, яман иш қилғинида оңайсизлиниду. Инсан гунаһ- мәсийәт ишлигинидә өзидә биарамлиқ һес қилған чеғида, әгәр бу ишни башқилар көрүп қалғинида, уларниңму шундақ һес қилидиғанлиқини билиду вә өзиниң сап тәбиитигә зит келидиған бу яман ишни қилғанлиқи сәвәблик башқиларниң уни әйибкә буйришидин қорқиду. Шуңа қилған яман ишини башқиларниң көрүп қелишини яқтурмайду. Пәйғәмбәр әләйһиссалам сөзлигән бу өлчәм тәбиити сап, виҗдани ойғақ кишиләрниң нәзәридә интайин тоғра вә бәкму назук өлчәмдур.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.