Herkimning a'ilisidiki ehwali uning exlaqini olcheydighan mizan

Peyghember eleyhissalamning "silerning eng yaxshiliringlar a'ilisidikilerge eng yaxshi bolghanlardur" dégen sözi insan exlaqining heqiqitini ölcheydighan we otturigha chiqiridighan eng toghra mizandur. Chünki, bezi insanlar bashqilarning aldida özini nahayiti exlaqliq qilip körsiteleydu. Bolupmu yéngidin tonushqan kishilirige melum waqitqichilik özini exlaqliq we yaxshi qilip körsiteleydu.
Muxbirimiz ömerjan toxti
2010-04-09
Share

Emma hemishe shundaq qilalishi, hetta ömür boyi shundaq yasalma exlaq bilen ish körishi natayin. Insanning ichki yüzini heqiqiy rewishte éniq we roshen köriwélishning wasitiliri nopuz, a'ile, mu'amile we birge seper qilishtur. Bularning ichide eng yaxshi mizan a'ile hayatidur.

Se'udi erebistan radi'osi türkche bölümning mudiri we türkistan bölümining mu'awin mudiri istidatliq alim abdul'ehed hafiz ependige bu heqte bir qanche so'al bilen muraji'et qilghan iduq.

Abdul'ehed hafiz ependi bilen söhbet

Abdul'ehed hafiz ependi mundaq dédi:" yasalma güzel exlaqi bilen kishilerni qayil qilip kelgen bir insan jem'iyette melum nopuzgha yaki mensepke érishkende birdinla özgiridu, bolupmu, özining jem'iyettiki melum ornini we nopuzini hés qilghinida, u choqum özgiridu. Uning nopuzi yaki mensipi uzun'gha sozulghanséri uningdiki yasalmiliq téximu ashkarilinishqa bashlaydu, andin bashqilar bilen maddiy we edebiy mu'amililiride bu yasalmiliq özini körsitishke bashlaydu, axirida özining rezil yüzini op'ochuq körsitidu. Eger insan mensep tutqan yaki melum nopuzgha ige bolghan mezgilliride, a'ilisidiki menggülük turmush jeryanida, bashqilar bilen maddiy we edebiy mu'amile qilishqanlirida, qilche özgermestin, özining güzel exlaqini axirghiche bir xil dawam qilduralisa, u heqiqeten eng exlaqliq kishidur. A'ilide normalda er küchlük, ayal ajiz bolidu. Uning üstige bezide ayaldin erni sewrchanliqtin chiqiridighan, keng qorsaqliqtin yiraq qiliwétidighan, rastchilliq prinsipigha emel qilishtin tosup qoyidighan bezi qiliqlar we heriketler sadir bolup turidu. Chünki turmushta kishiler her küni bir xil ötmeydu. Mushu ishlarning hemmiside özining ésil peziliti we güzel exlaqini bir xil saqlap qalalighan er rastinla eng exlaqliq erdur. Shunga, birawning exlaqining qanchilik derijide ikenlikini ölcheydighan tarazilarning eng yaxshisi a'ile hayatidur."

Pul mu'amilisi insanlarning ich yüzini körsitip béridu

Abdul'ehed hafiz ependi mundaq dédi: "bezi insanlar özini güzel exlaq we peziletlik qilip körsiteleydu. Emma ular bilen pul-mal mu'amilisi qilghiningizda yaki birge seper qilip körginingizde, uningdiki rezillikler otturigha chiqidu. Ikkinchi xelipe ömer ibni xettabning yénigha bir adem yene bir ademge guwahliq bérish üchün keltürülgende, hezriti ömer guwahchidin: "sen guwahliq bermekchi bolghan kishingni tonumsen?" dep soraydu. Guwahchi: "he'e, tonuymen" dep jawab béridu. Hezriti ömer uningdin:"sen uni qandaq tonuysen? uning bilen yéqin qoshnimu?" dep soraydu. Guwahchi: "yaq" dep jawab béridu. Ömer yene uningdin: "sen uning bilen bille seper qilip baqqanmu?" dep soraydu. Guwahchi yene: "yaq" dep jawab béridu. Ömer yene uningdin: "sen uning bilen pul mu'amilisi qilip baqqanmu?" dep soraydu. Guwahchi yene :"yaq" dep jawab béridu. Bu waqitta xelipe ömer : "yoqal! sen uni tonumaydikensen" deydu we uning guwahliq bérishini ret qilidu."

Yaxshiliq bilen yamanliqning ölchimi exlaq

Abdul'ehed hafiz ependining éytishiche, peyghember eleyhissalam yene: "yaxshiliq - güzel exlaqtur, gunah -séni bi'aram qilghan we bashqilarning körüp qélishi yaqturulmighan ishtur" dégen. Hedistiki "yaxshiliq" pütün yaxshiliq türlirini öz ichige alidighan ixcham söz bolup, peyghember eleyhissalam uni "güzel exlaq" dep teripligen.

Buningdin melumki, güzel exlaq barliq yaxshiliq türlirining hemmisini öz ichige alidighan bir isimdur. Emma gunahning köngülni bi'aram qilidighan we bashqilarning körüp qélishi yaqturulmaydighan bolushi allah ta'ala insan'gha ata qilghan wijdanning sewebidin bolup, insandiki buzulmighan wijdan peziletlerni hés qilghandek, gunahlarnimu hés qilidu, peziletlik yaxshi ishlarni qilghinida rahetlinidu, yaman ish qilghinida ongaysizlinidu. Insan gunah- mesiyet ishliginide özide bi'aramliq hés qilghan chéghida, eger bu ishni bashqilar körüp qalghinida, ularningmu shundaq hés qilidighanliqini bilidu we özining sap tebi'itige zit kélidighan bu yaman ishni qilghanliqi seweblik bashqilarning uni eyibke buyrishidin qorqidu. Shunga qilghan yaman ishini bashqilarning körüp qélishini yaqturmaydu. Peyghember eleyhissalam sözligen bu ölchem tebi'iti sap, wijdani oyghaq kishilerning nezeride intayin toghra we bekmu nazuk ölchemdur.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet