Amérika tetqiqat ornining doklati :amérika xitaygha qarshi herbiy hushyarliqini östürüsh kérek

Amérika tashqi ishlar ministirlikining xelq'ara bixeterlik meslihet komitéti ISAB amérika tashqi ishlar ministirige bixeterlik we xelq'ara mesililerde meslihet béridighan hökümet qarmiqidiki yuqiri derijilik tetqiqat orgini bolup, mezkur organ yéqinda xitayning herbiy tereqqiyati we amérika bixeterlikige élip kélidighan tehdidi toghrisida doklat teyyarlighan.
Muxbirimiz erkin
2008-10-02
Share
Olympik-missile-gard-305 Xitay hökümitining olimpikni térrorluq hujumidin qoghdash üchün olimpik murasimi ötküzülidighan tenterbiye zalining biqinigha orunlashturghan bashqurulidighan bomba esliheliridin körünüsh.
AFP Photo

Mezkur doklatning mezmuni charshenbe küni " washin'gton waqti géziti" de élan qilindi. Doklatta amérikini xitayning herbiy tereqqiyati élip kélidighan tehditke hushyar turushni agahlandurghan.

Xitay helqilghuch küch bolush koyida yüridu

Amérika tashqi ishlar ministirlikining xelq'ara bixeterlik meslihet komitéti teyyarlighan " xitayning istratégiyilik zamaniwiylishishi" dégen mawzudiki doklatta, amérikini xitayning yadro we muntizim qorallar sahesidiki üzlüksiz tereqqiyatigha qarshi tedbir élishni, buning üchün amérikining bashqurulidighan bomba mudapi'esi we bashqa sahelerdiki herbiy iqtidarini östürüshini tekitligen.

Mezkur doklat téxi ashkare tarqitilmighan bolsimu, lékin " washin'gton waqti géziti" charshenbe künki sanida mezkur doklatning tepsili mezmunini élan qildi. Doklatta, xitayning istiratégiyisi teywenni qayturuwalidighan herbiy küch hazirlashqa qaritilghanliqini, xitayning öz rayonida shundaqla uning zamaniwiylishishigha kéreklik énérgiye bayliqi toshuydighan déngiz yolida hel qilghuch küch bolush koyida izdiniwatqanliqini bildürgen.

Xitaygha amérikining kuch qudritini his qildurush kérek

Xitaygha qarshi tedbir élishning zörürlüki we amérika terepning élishqa tégishlik tedbirlerni otturigha qoyghan doklatta, xitaygha amérikining yenggili bolmaydighan küch ikenlikini his qildurushni tekitligen. Doklatta mundaq deydu": amérika özining derijidin tashqi herbiy téxnika iqtidarini qollinishi, yéngi qorallarni, cheklesh qorallirini, alaqe wasitilirini we bashqa programma we taktikilarni qollinip, xitaygha amérika armiyisining yenggili bolmaydighan küch ikenlikini bildürüsh kérek."

Lékin amérikidiki xitay siyaset tetqiqat ornining xitay mesililer mutexessisi lyu sharju ependi, xelq'ara bixeterlik meslihet komitétining doklatidiki bezi qarashlargha guman bilen qaraydighanliqi, eger xitay tashqirigha herbiy kéngeymichilik qilsa ichki qismigha dez kétidighanliqini bildürdi.

Lyu shawju : xitay urush qozghisa parchilinidu

Lyu shawju, " emeliyette jongguning tüzülmisi bashqa döletlerge tajawuz qilishqa mas kelmeydu. Eger u bashqa döletlerge tajawuz qilsa özining ichki qisimi parchilinidu. Chünki u diktator, puqralarning kishilik hoquqigha hörmet qilmaydighan, démokratiye bolmighan rehberlik guruhigha ige. U bezide démokratiye kozurini kötürüwalsimu, lékin démokratiye bir az bash kötürse haman ujuqturup keldi. Chünki démokratiye kozurini rast oynisa jongguning hazirqi bir partiyilik hakimiyitini ghulitiwétishi mumkin. Shunga hazir ehwalda junggo özining herbiy küchini tereqqi qildurghan bolsimu, lékin buning bashqa döletlerge tehdit salalaydighan derijige bérishigha men guman bilen qaraymen. Bu küch we bu qorallarning axiri özining ichki qismidiki küresh we toqunushlargha ishlitilish éhtimali mewjut.... Eger xitay kéngeymichilik qilsa 1 ‏ - dunya urushida awistirye - wén'giriye impériyisi duch kelgen aqiwetke duch kélishi mumkin," dep körsetti.

Xitayning herbiy tereqqiyati kishini guman'gha salidu

Xelq'ara bixeterlik meslihet komitéti teyyarlighan doklatni amérika hökümet qarmiqidiki yaki xususiylar bashqurushidiki tetqiqat organliri burun élan qilghan xitay toghrisidiki doklatlargha sélishturghanda bezi mesililer bir qeder yalingach otturigha qoyulghan. Amérika xususiy yaki hökümet tetqiqat organlirining burunqi doklatlirida xitayning herbiy tereqqiyati amérikining bixeterlik menpe'etige chong tehdit élip kelmeydighanliqini otturigha qoyup kelmekte idi.

Doklatta, xitayning krizis yaki toqunush peyda qilish éhtimalini azaytish üchün amérikining jiddi tedbirlerni élishi lazimliqi, "amérika choqum asiya - tinch okyan rayonidiki herbiy üstünlüki xitayning xirisigha duch kéliwatqanliqini jiddi oylishish kérekliki.... Xitayning öz gherizini qanchilik semimi, dep chüshendürgen teqdirdimu, lékin xitayning herbiy zamaniwilishish sür'itining tézliki guman peyda qilmay qalmaydighanliqi" ni tekitleydu. Doklatta yene xitayning teywenni bir bösüsh nuqtisi, dep qaritiwatqanliqi, "eger xitay yer shari xaraktérlik chong döletke aylanmaqchi bolsa 1 ‏ - qedemde choqum teywenni boysundurushi kérek."

Xitay teywenni bassa patqaqqa patidu

Lékin, xitay teywenni boysundursa etraptiki déngiz yollirini igileydighanliqi we herbiy küchini sheriqqe kéngeyteleydighanliqini ilgiri sürgen. Lékin lyu shawju ependi eger xitay teywenni igilise öz béshigha ish tapidighanliqini bildürdi.

Lyu shawju mundaq deydu": teywen mesilisi bir herbiy mesile emes. Belki bir siyasi mesilidur. Junggo teywenni boysunduralamdu ? dégende, boysunduralishi mumkin. Lékin boysundurghandin kéyin néme ehwallar yüz béridu ? teywenni boysundurush dégenlik özining pelestin weziyitini yaritish dégenlik, yeni hoylisigha qalaymiqanliqni ekirish dégenliktur.... Eger siz xelqning arzusigha qarimay bir jayni herbiy küch bilen igilep, xelqni idare qilsingiz bu özi üchün awarigerchilik tapqanliqtur. Shunga jongguning herbiy küchi teywenni igileshke yétishi mumkin, lékin uning tarixi we siyasi iqtidari buninggha yetmeydu."

Teywen boghuzida kirizis yüz bérishning aldini élish kérek

Xelq'ara bixeterlik meslihet komitétining doklatida yene xitayning alem boshluqi we éléktron ménge qorallirini téz tereqqi qilduruwatqanliqi, amérikining bu sahediki üstünlükini igileshke urunuwatqanliqi, amérikining bashqurulidighan bomba mudapi'e sistémisi, hawa boshluqi alaqisi we xitayning déngiz boyi rayonlirida awi'amatkigha tayinish jehetlerde yenila ajizliqi barliqini bildürgen. Amérikining hawa we déngizni baza qilghan urush qilish iqtidarini kücheytipla qalmay, intérnét we alem boshluqi küchini tereqqi qildurushni, teywen boghuzida krizis yüz bérishning aldini élishni tekitligen.

Amérika hökümiti xitayning herbiy tereqqiyat ehwaligha baha bergende da'im bu mesilini nahayiti éhtiyat bilen tilgha alatti shundaqla xitayni"düshmen" dep süretlimeslikke tirishatti. Amérika merkizi axbarat idarisining bashliqi Micheal Hayde 2008 - yili‏3 ‏ - aydiki " washin'gton waqti géziti" de élan qilghan söhbitide xitayning tereqqiyatini medhiyiligen shundaqla xitay " choqum düshmenlishish kérek bolghan dölet emes" dep tekitligen idi.

Xitay dölet mudapi'e xam chotini her yili üzlüksiz östürüwatqan bolup, xitayning 2007‏ - yildiki herbiy xam choti 45 milyard dollar bolup, bu yilqi xam chotning 57 milyard dollar ikenliki ilgiri sürülmekte. Amérika tashqiy ishlarministirlikining qarmiqidiki xelq'ara bixeterlik meslihet komitéti, amérika dölet sékritariyatigha xelq'ara we bixeterlik mesililiride meslihet béridighan yuqiri derijilik tetqiqat we meslihet bérish orginidur. Mezkur organning hazirqi rehberlikini amérikining sabiq mu'awin dölet mudapi'e ministiri pa'ul wolfiwitiz ötimekte.


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet