Amérika bilen xitay ottura asiyada tesir küchi talashmaqta

Amérika afghanistan urushidin paydilinip, ottura asiyagha ayaq basqandin kéyin, bu rayon'gha burundinla közini tikken xitay bilen tesir küch toqunushi bashlandi. Rusiyide chiqidighan "moskwa waqti" gézitining 23 - iyul, én'gliz tilidiki sanida, en'giliye nottin'gham uniwérsitétining din we siyaset penliri proféssori shundaqla lyuksémburg tetqiqat ornining yawropa we xelq'ara mesililer tetqiqatchisi, adri'an pabstning " sherq bilen gherb ottura asiyada"namliq maqalisi élan qilindi.
Muxbirimiz kamil tursun xewiri
2008-08-01
Share
BUSH-XU-2007G8-305 Bush we xu 2007 - yilidiki 8 dölet yighinida.
AFP Photo

 Bu maqalide özlirining siyasiy hoquqliri we musteqilliqi üchün köresh qiliwatqan Uyghurlarning xitay da'iriliri teripidin qattiq ziyankeshlikke uchrawatqanliqi, amérikining Uyghurlarning teqdirige yéqindin diqqet qilishqa bashlighanliqi, ottura asiya rayonida,amérika bilen xitay otturisida küch toqunushning bashlan'ghanliqi otturigha qoyulghan.

Xitay Uyghurlarni basturmaqta

Adri'an pabst ependining maqalisi: aldinqi heptide kishilerning diqqitini anche tartmighan bir xewer amérika parlamént ezalirining xitay hökümitining olimpik harpisida, Uyghur rayonidiki Uyghurlarni yawuzluq bilen basturghanliqini qattiq eyibligenliki boldi..Bu eyiblesh béyjing da'irilirining 9 - iyul küni, 15 neper Uyghurni atalmish térrorluq jinayiti bilen eyiblep, 2 neper Uyghurni étip tashlighanliqi, 3 neper Uyghurgha ikki yil kéchiktürülgen ölüm jazasi,10 neper Uyghurgha muddetsiz qamaq jazasi bergenliki bilen munasiwetlik idi. Xitay metbu'atliri buninggha jawaben, xitay saqchilirining bir hepte aldida "nahayiti muhim" bolghan yip uchigha ige bolup, 5 térrorluq guruppidiki 82 neper Uyghur gumandarni qolgha alghanliqini, bu guruhtikilerning béyjing olimpik musabiqisi bashlan'ghan mezgilde, musabiqe meydanigha hujum qilmaqchi bolghanliqini xewer qildi... Dep bashlinidu.

Uyghur mesilisi xelq'araliq mesile

U maqaliside,Uyghurlar mesilisining amérika bilen xitay otturisidiki jiddiy siyasi mesililer qataridin orun alghanliqini tilgha élip: xitay da'iriliri amérika parlamént ezalirining, Uyghurlarni basturghanliqi heqqidiki eyibleshlirini derhal ret qildi we washin'gtonni ichki ishlirimizgha arilashti,dep eyiblidi. Bu soghuq munasiwetler urushi mezgilini kishilerning ésige salidighan eyiblesh we ret qilishlar, ottura asiya rayonining, béyjing bilen amérika otturisidiki dunyawi tesir küch talishidighan muhim jeng meydanigha aylan'ghanliqini körsitip béridu,dep yazidu.

Uyghur qachqunlirining ehwali qorqunchluq

En'giliye nottin'gham uniwérsitétining din we siyaset penliri proféssori adri'an pabst ependi maqaliside, Uyghurlarning köplep ottura asiya döletlirige qéchip chiqiwatqanliqini we ularning bu dölet da'iriliri teripidin ziyankeshliklerge uchrawatqanliqini tilgha élip: qirghizistan hökümiti küchlük qoshnisi rusiyining süküt qilip qollishi bilen jinayetchi, musteqilchi we térrorchi, dep qaralghan köpligen Uyghurni qolgha aldi. Buninggha oxshashla özbékistan rehberlirimu xitaydin qéchip, ottura asiyadiki bashqa döletlerde panahliniwatqan Uyghurlarni "özbékistan islam herkiti"ge qatnashti,dep eyiblimekte. Ottura asiya döletliridiki, héchqandaq dölet teweliki bolmighan 500 ming etrapidiki Uyghur,bu diktator tüzümlerning zerbe bérish nishanigha aylanmaqta, dep yazidu.

Frank wolf :Uyghurlarni basturushqa yol qoymasliqimiz kérek

Tetqiqatchi adri'an pabst ependi maqaliside, amérika we uning gherbtiki dostlirining kishilik hoquq nami bilen, xitay we ottura asiya döletlirining Uyghur musulmanlirigha ziyankeshlik qiliwatqanliqini eyibligenlikini,amérika jumhuriyetchiler partiyisidin bolghan, küchlük tesirge ige parlamént ezasi, frank wolfning xitay hökümitining "térrorchiliqqa qarshi urush"ni we olimpikning bixeterlikini bahane qilip,Uyghurlargha ziyankeshlik qilishigha yol qoymasliqimiz lazim,dégenlikini alahide tilgha alidu.

Xitay parchilinishtin endishe qilidu

Adri'an pabst ependi maqaliside yene : xitay, rusiye we ularning ottura asiyadiki shirikliri gherb döletlirini ikki bisliq ölchem qollandi we ichki ishlirimizgha arilashti, dep eyibleydu. Ular zémin pütünlükini qoghdash üchün,bölünüsh tehditlirige qarshi turush lazimliqini tekitlishidu. Amérika we gherb döletlirining az sanliq milletlerge medet bérish we musteqilchilerni qollishi gherbning ottura asiyadiki siyasiy ornini kücheytishni meqset qilidu,dep guman qilidu, dep yazidu.

Xitay térror tehditini köptürüp körsetmekte

U maqaliside ottura asiyaning kan bayliqliri, néfit we tebi'iy gaz zapisining intayin mol ikenlikini,amérikining 11 - séntebirdin weqesidin kéyin ottura asiya rayonigha kirip, herbiy baza qurghanliqini tilgha élip: shübhisizki, xitay térror tehditini köptürüp körsitish arqiliq, siyasi öktichilerni basturush bilen birge ottura asiyadiki tesir da'irisini kéngeytishke urunmaqta, dep yazidu. U maqaliside amérika bilen gherb döletlirining ottura asiyada zamaniwi bolghan, libéral we mötidil islam eqidiliri programmilirigha iqtisadi yardem bériwatqanliqini, emma bu istratégiyining yerlik milletlerning menpe'etini chiqish qilghan ‏ -  qilmighanliqi yaki gherbperes islam küchlirini yétishtürüshni meqset qilghanliqining éniqsiz ikenlikini bayan qilidu.

Uyghurlar aptonomiye hoquqliridin mehrum

Proféssor adri'an pabst ependi maqaliside xitay da'irilirining Uyghurlarning siyasiy hoquqlirini ret qiliwatqanliqini tekitlep: xitay parchilinishtin qorqqanliqi üchün, Uyghurlarning her qandaq shekildiki öz teqdirini özi belgilesh hoquqlirini ret qilmaqta, ularni rehimsizlik bilen basturmaqta we ulargha qarita assimiliyatsiye qilish siyasitini dawamlashturmaqta.

Uyghur rayoni tibetke oxshash aptonom rayon bolsimu, emma emeliy hoquq béyjing da'iriliri teripidin qattiq kontrol qilinmaqta. Xitay we ottura asiya döletliri diniy erkinlikni qattiq boghupla qalmastin yene, bashqa dindiki az sanliq milletlerni chetke qaqmaqta, dep yazidu. U maqalide Uyghurlar we bashqa ottura asiya xelqlirini xitayning medeniyet assimilatsiyisidin hushyar bolushqa ündeydu.


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet