Америка, португалийә вә германийиниң гуантанамо тәклипини қарши алди

Португалийә ташқи ишлар министири амадониң гуантанамо тутқунлирини явропа әллиригә қобул қилиш тоғрисидики тәклипидин кейин, гуантанамо мәсилиси қайтидин хәлқара қизиқ нуқтиларниң бири болуп қалди.
Мухбиримиз әркин
2008-12-24
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Гуәнтанамо түрмисиниң сирқи көрүнүшлиридин бири.
Гуәнтанамо түрмисиниң сирқи көрүнүшлиридин бири.
AFP Photo

Германийә ташқи ишлар министирлики алдинқи күни гуантанамо уйғурлирини қобул қилишни ойлишиватқанлиқини, хитай һөкүмити болса һәр қандақ дөләтниң уйғур тутқунларни қобул қилишиға қәтий қарши туридиғанлиқини билдүргән иди. Түнүгүн америка ташқи ишлар министирлики португалийә билән германийиниң пикрини иҗабий бир қәдәм, дәп көрсәтти.

Гуантанамодики тутқунлар лагерини тақашни әң җиддий тәләп қиливатқан дөләтләр явропа иттипақидики әлләр болсиму, лекин улар йеқинқи вақитларға қәдәр гуантанамо тутқунлирини қобул қилишни рәт қилип кәлгән, лагердики гунаһсиз дәп ақланған тутқунларни қобул қилидиған бирәр дөләтниң чиқмиғанлиқи болса, америкиниң мәзкур лагерни тақишиға зор тосалғу болуп қалған иди. Лекин бу вәзийәт 2 һәптиниң алдида португалийә ташқи ишлар министири амадониң бир қисим тутқунларни явропа әллиригә қобул қилиш һәққидики тәклипи, германийә һөкүмитиниң бу мәсилини ойлишиватқанлиқини елан қилиши билән бир аз үмидвар түс алди.

Бәзи хәвәрләрдә, ташқи ишлар министири амадониң чақириқиға аваз қошидиған явропа иттипақидики дөләтләрниң сани көпийишкә башлиғанлиқини, франсийә билән шветсарийә германийә билән португалийиниң сепигә қошулғанлиқини илгири сүрмәктә. Бирләшмә агентлиқиниң бу һәқтики хәвиригә қариғанда, франсийиниң бир дипломатик әмәлдари сәйшәнбә күни франсийә һөкүмитиниң гуантанамо тутқунлириға панаһ җай беришни ойлишиватқанлиқини, лекин франсийиниң явропа иттипақи алди билән бу мәсилини омумйүзлүк музакиригә қоюш керәк дәп қарайдиғанлиқини билдүргән. Шветсарийә һөкүмәт министири моритз ленбергер болса шветсарийә бу мәсилини " көздин кәчүрүшкә тәйяр " дегән.
 
Америка ташқи ишлар министирлики сәйшәнбә күни явропа әллириниң гуантанамо мәһбуслириға тутқан позитсийисидики бу өзгиришни "иҗабий бир қәдәм" дәп көрсәтти.

Ташқи ишлар министирликиниң сәйшәнбә күнлүк ахбарат елан қилиш йиғинида явропа әллириниң һазирға қәдәр гуантанамо мәсилисидә америка билән һәмкарлишишни халимай кәлгәнликини тәкитлигән мәккормек," бу мәсилә йиллардин бери илгири сүрүшкә тиришиватқан мәсилә. Болупму явропалиқлар вә ташқи ишлар министири амадониң йеқинқи хети һөрмитимизни қозғиди. Бу явропа әллириниң бу йолдики муһим қәдими. Чүнки растини ейтқанда биз дунядики нурғун дөләтләр билән бу мәсилини бир тәрәп қилиш үчүн учрашқан. Силәр бизни ялғуз бизниң хәлқимизгә тәһдит вә хәтәр пәйда қилиш билән чәкләнмәйдиған бу кишиләрни кочиға қоювәтмәкчи, дәп тәнқид қилисиләр. Лекин шуни билишиңлар керәк, явропа хәлқи яки дуняниң башқа җайлиридики хәлқләр, уларниң ичидики нурғун дөләтләр илгири тутқунларни орунлаштуруш мәсилисидә биз билән һәмкарлишишни халимайтти яки тутқунлар ичидики башқиларға тәһдит салмайдиған бәзи шәхсләрни мәлум шәрт - шараит астида тутуп турушимизға қарши иди. Шуңа бу қәдәм йәни германийиниң бу мәсилини ойлашмақчи болғанлиқи, португалийә ташқи ишлар министириниң явропа әллиригә язған мәктупи қатарлиқлар бу йолдики иҗабий бир қәдәм," дәп көрсәтти.

Америкиниң вашингтон районидики бир федерал сот мәһкимиси бу йил 10 ‏ - айда буш һөкүмитини гуантанамодики уйғурларни қоюп беришкә буйриған болсиму, лекин буш һөкүмити федерал әрзийәт сотиға әрз сунуп, төвән сотниң 17 нәпәр уйғурни қоюветиш һәққидики қарарини иҗра қилишни тохтатқан иди. Мәккормек сәйшәнбә күнки баянатида лагерниң президент буш дәвридә тақалмайдиғанлиқини илгири сүрди. У, бир мухбирниң бу түрдики тиришчанлиқлар лагерниң тезрәк тақилишиға ярдәмдә болаламду ? дегән соалиға җаваб берип, " наһайити ениқки, лагерни тақаш бу нөвәтлик һөкүмәт дәвридә йүз бәрмәйду. Биз шуни көрәләймиз, хәтәрлик шәхсләрни бир тәрәп қилишта үстимизгә артилған ортақ йүк гуантанамони тақаш тиришчанлиқимизға тәсир көрсәтмәйду," дегән.

Америка йеңи президенти барак обама сайлам мәзгилидә гуантанамо лагердики гунаһсиз тутқунларни тарқақлаштуридиғанлиқини, гунаһкарларни америка сот мәһкимилиридә ашкара сотлап, лагерни тақайдиғанлиқини билдүргән. Көзәткүчиләр, обаманиң лагерни тақаш пилани дуч келидиған әң зор қийинчилиқларниң бири лагердики уйғурларни қәйәргә йөткәш мәсилиси болуп қалидиғанлиқини илгири сүргән иди. Хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири болса обама һөкүмити дәвридә гуантанамо мәсилисиниң бир тәрәп қилинишиниң, буш һөкүмити дәвридики тутқунларға мунасивәтлик бәзи сиясәтләрдә өзгириш болушини үмид қилмақта.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң асия ишлар мәсули әмий мәклин радиомизға бәргән бу һәқтики баянатида мундақ дәйду": бу йәрдә йеңи һөкүмәтниң гуантанамо мәсилиси шундақла буш һөкүмити ахирқи 8 йилда йолға қойған бәзи намувапиқ қилмишлириға өзгәртиш киргүзүш пурсити бар. Йеңи сайланған президент барак обама наһайити рошән вә кәскин қилип гуантанамони тақайдиғанлиқи вә бу алдинқи қатарда бир тәрәп қилидиған муһим вәзипилиридин бири икәнликини билдүргән. Йеңи һөкүмәтниң пилани лагерға соланған шәхсләргә, дөләт бихәтәрликигә шундақла кишилик һоқуқ принсиплирини қоғдаш мәсилисигә көрситидиған тәсирини һәл қилишни өз ичигә алиду."

Лекин америка ташқи ишлар министирлики баянатчиси мәккормек сәйшәнбә күнки баянатида президент бушниң гуантанамо лагерини тақашни халайдиғанлиқини, лекин униң лагерни тақаш қарари чиқиришниң ойлиғандәк асан әмәсликини билдүрди. У ": биз гуантанамониң тақилишини халаймиз. Лагерни тақаш президент бушниң пиланлириниң бири. Лекин пакит шуки, әгәр сиз қийин бир ишни қилиш, башқуруш яки наһайити қийин бир қарарни чиқириш шундақла хәлқни қоғдаш мәсулийитини үстигә елишқа мунасивәтлик мәсилиләрдә қарар чиқиришқа йеқинлашқан вақтиңизда ишлар сиз ойлиғандәк унчилик асанға чүшмәйду," дәп көрсәтти.

Явропа әллириниң гуантанамодики уйғурларни қобул қилишни ойлишиватқанлиқини елан қилиши америка һөкүмити вә хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қарши елишиға еришипла қалмай, чәтәлдики уйғур тәшкилатлириниңму қарши елишиға еришмәктә. Мәркизи америкиниң вашингтон шәһиридики америка уйғур җәмийити сәйшәнбә күни елан қилған бу һәқтики баянатида германийә һөкүмитиниң уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчилирини қобул қилиш җәһәттики мәртликини мәдһийилигән.

Баянатта америка уйғур җәмийитиниң рәиси, уйғур һәрикитиниң рәһбири рабийә қадир ханим мундақ дәйду": әмди бу кишиләрниң хитайға өткүзүп берилсә тән җазасиға учраш, өлүм җазасиға һөкүм қилиниш еһтималидин қутулуп, әркин вә демократик җәмийәтләрдә яшаш еһтимали туғулди."


Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт