Amérika, portugaliye we gérmaniyining gu'antanamo teklipini qarshi aldi

Portugaliye tashqi ishlar ministiri amadoning gu'antanamo tutqunlirini yawropa ellirige qobul qilish toghrisidiki teklipidin kéyin, gu'antanamo mesilisi qaytidin xelq'ara qiziq nuqtilarning biri bolup qaldi.
Muxbirimiz erkin
2008.12.24
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
GuantanamoBay-305 Guentanamo türmisining sirqi körünüshliridin biri.
AFP Photo

Gérmaniye tashqi ishlar ministirliki aldinqi küni gu'antanamo Uyghurlirini qobul qilishni oylishiwatqanliqini, xitay hökümiti bolsa her qandaq döletning Uyghur tutqunlarni qobul qilishigha qet'iy qarshi turidighanliqini bildürgen idi. Tünügün amérika tashqi ishlar ministirliki portugaliye bilen gérmaniyining pikrini ijabiy bir qedem, dep körsetti.

Gu'antanamodiki tutqunlar lagérini taqashni eng jiddiy telep qiliwatqan döletler yawropa ittipaqidiki eller bolsimu, lékin ular yéqinqi waqitlargha qeder gu'antanamo tutqunlirini qobul qilishni ret qilip kelgen, lagérdiki gunahsiz dep aqlan'ghan tutqunlarni qobul qilidighan birer döletning chiqmighanliqi bolsa, amérikining mezkur lagérni taqishigha zor tosalghu bolup qalghan idi. Lékin bu weziyet 2 heptining aldida portugaliye tashqi ishlar ministiri amadoning bir qisim tutqunlarni yawropa ellirige qobul qilish heqqidiki teklipi, gérmaniye hökümitining bu mesilini oylishiwatqanliqini élan qilishi bilen bir az ümidwar tüs aldi.

Bezi xewerlerde, tashqi ishlar ministiri amadoning chaqiriqigha awaz qoshidighan yawropa ittipaqidiki döletlerning sani köpiyishke bashlighanliqini, fransiye bilen shwétsariye gérmaniye bilen portugaliyining sépige qoshulghanliqini ilgiri sürmekte. Birleshme agéntliqining bu heqtiki xewirige qarighanda, fransiyining bir diplomatik emeldari seyshenbe küni fransiye hökümitining gu'antanamo tutqunlirigha panah jay bérishni oylishiwatqanliqini, lékin fransiyining yawropa ittipaqi aldi bilen bu mesilini omumyüzlük muzakirige qoyush kérek dep qaraydighanliqini bildürgen. Shwétsariye hökümet ministiri moritz lénbérgér bolsa shwétsariye bu mesilini " közdin kechürüshke teyyar " dégen.
 
Amérika tashqi ishlar ministirliki seyshenbe küni yawropa ellirining gu'antanamo mehbuslirigha tutqan pozitsiyisidiki bu özgirishni "ijabiy bir qedem" dep körsetti.

Tashqi ishlar ministirlikining seyshenbe künlük axbarat élan qilish yighinida yawropa ellirining hazirgha qeder gu'antanamo mesiliside amérika bilen hemkarlishishni xalimay kelgenlikini tekitligen mekkormék," bu mesile yillardin béri ilgiri sürüshke tirishiwatqan mesile. Bolupmu yawropaliqlar we tashqi ishlar ministiri amadoning yéqinqi xéti hörmitimizni qozghidi. Bu yawropa ellirining bu yoldiki muhim qedimi. Chünki rastini éytqanda biz dunyadiki nurghun döletler bilen bu mesilini bir terep qilish üchün uchrashqan. Siler bizni yalghuz bizning xelqimizge tehdit we xeter peyda qilish bilen cheklenmeydighan bu kishilerni kochigha qoyuwetmekchi, dep tenqid qilisiler. Lékin shuni bilishinglar kérek, yawropa xelqi yaki dunyaning bashqa jayliridiki xelqler, ularning ichidiki nurghun döletler ilgiri tutqunlarni orunlashturush mesiliside biz bilen hemkarlishishni xalimaytti yaki tutqunlar ichidiki bashqilargha tehdit salmaydighan bezi shexslerni melum shert - shara'it astida tutup turushimizgha qarshi idi. Shunga bu qedem yeni gérmaniyining bu mesilini oylashmaqchi bolghanliqi, portugaliye tashqi ishlar ministirining yawropa ellirige yazghan mektupi qatarliqlar bu yoldiki ijabiy bir qedem," dep körsetti.

Amérikining washin'gton rayonidiki bir fédéral sot mehkimisi bu yil 10 ‏ - ayda bush hökümitini gu'antanamodiki Uyghurlarni qoyup bérishke buyrighan bolsimu, lékin bush hökümiti fédéral erziyet sotigha erz sunup, töwen sotning 17 neper Uyghurni qoyuwétish heqqidiki qararini ijra qilishni toxtatqan idi. Mekkormék seyshenbe künki bayanatida lagérning prézidént bush dewride taqalmaydighanliqini ilgiri sürdi. U, bir muxbirning bu türdiki tirishchanliqlar lagérning tézrek taqilishigha yardemde bolalamdu ? dégen so'aligha jawab bérip, " nahayiti éniqki, lagérni taqash bu nöwetlik hökümet dewride yüz bermeydu. Biz shuni köreleymiz, xeterlik shexslerni bir terep qilishta üstimizge artilghan ortaq yük gu'antanamoni taqash tirishchanliqimizgha tesir körsetmeydu," dégen.

Amérika yéngi prézidénti barak obama saylam mezgilide gu'antanamo lagérdiki gunahsiz tutqunlarni tarqaqlashturidighanliqini, gunahkarlarni amérika sot mehkimiliride ashkara sotlap, lagérni taqaydighanliqini bildürgen. Közetküchiler, obamaning lagérni taqash pilani duch kélidighan eng zor qiyinchiliqlarning biri lagérdiki Uyghurlarni qeyerge yötkesh mesilisi bolup qalidighanliqini ilgiri sürgen idi. Xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri bolsa obama hökümiti dewride gu'antanamo mesilisining bir terep qilinishining, bush hökümiti dewridiki tutqunlargha munasiwetlik bezi siyasetlerde özgirish bolushini ümid qilmaqta.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining asiya ishlar mes'uli emiy meklin radi'omizgha bergen bu heqtiki bayanatida mundaq deydu": bu yerde yéngi hökümetning gu'antanamo mesilisi shundaqla bush hökümiti axirqi 8 yilda yolgha qoyghan bezi namuwapiq qilmishlirigha özgertish kirgüzüsh pursiti bar. Yéngi saylan'ghan prézidént barak obama nahayiti roshen we keskin qilip gu'antanamoni taqaydighanliqi we bu aldinqi qatarda bir terep qilidighan muhim wezipiliridin biri ikenlikini bildürgen. Yéngi hökümetning pilani lagérgha solan'ghan shexslerge, dölet bixeterlikige shundaqla kishilik hoquq prinsiplirini qoghdash mesilisige körsitidighan tesirini hel qilishni öz ichige alidu."

Lékin amérika tashqi ishlar ministirliki bayanatchisi mekkormék seyshenbe künki bayanatida prézidént bushning gu'antanamo lagérini taqashni xalaydighanliqini, lékin uning lagérni taqash qarari chiqirishning oylighandek asan emeslikini bildürdi. U ": biz gu'antanamoning taqilishini xalaymiz. Lagérni taqash prézidént bushning pilanlirining biri. Lékin pakit shuki, eger siz qiyin bir ishni qilish, bashqurush yaki nahayiti qiyin bir qararni chiqirish shundaqla xelqni qoghdash mes'uliyitini üstige élishqa munasiwetlik mesililerde qarar chiqirishqa yéqinlashqan waqtingizda ishlar siz oylighandek unchilik asan'gha chüshmeydu," dep körsetti.

Yawropa ellirining gu'antanamodiki Uyghurlarni qobul qilishni oylishiwatqanliqini élan qilishi amérika hökümiti we xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining qarshi élishigha érishipla qalmay, chet'eldiki Uyghur teshkilatliriningmu qarshi élishigha érishmekte. Merkizi amérikining washin'gton shehiridiki amérika Uyghur jem'iyiti seyshenbe küni élan qilghan bu heqtiki bayanatida gérmaniye hökümitining Uyghur kishilik hoquq pa'aliyetchilirini qobul qilish jehettiki mertlikini medhiyiligen.

Bayanatta amérika Uyghur jem'iyitining re'isi, Uyghur herikitining rehbiri rabiye qadir xanim mundaq deydu": emdi bu kishilerning xitaygha ötküzüp bérilse ten jazasigha uchrash, ölüm jazasigha höküm qilinish éhtimalidin qutulup, erkin we démokratik jem'iyetlerde yashash éhtimali tughuldi."


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.