Истанбулда өткүзүлгән “балқан урушлириниң 100-йили” намлиқ хәлқаралиқ йиғинда уйғурлар тилға елинди

Өткән әсирниң әң чоң инсанийәт трагедийисидин бири болған балқан урушлириниң йүз бәргәнликиниң 100 йиллиқи мунасивити билән “балқан урушлириниң 100 йиллиқи” намидики хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғин истанбулда ечилди.
Ихтиярий мухбиримиз арслан
2012.10.23
idris-nayim-shahin-balghan-urushliri-305.jpg Истанбулда өткүзүлгән “100-йилда балқан урушлири” намлиқ хәлқаралиқ йиғинда түркийә ички ишлар министири идрис найим шаһин ечилиш нутқи сөзлиди. 2012-Йили өктәбир, түркийә.
RFA/Arslan

Бу йиғинни мәркизи истанбулға җайлашқан ислам тарихи, сәнәт вә мәдәнийәт тәтқиқат мәркизи, зәйтинбурну шәһәрлик һөкүмәт идариси вә истанбул сабаһәттин зайим университети бирликтә уюштурди.

Бу йиғин 2012-йили 10-айниң 20-21-күнлири истанбулдики зәйтинбурну мәдәнийәт сәнәт мәркизиниң йиғин залида өткүзүлди. Бу йиғинға 11 дөләттин 20 дин артуқ тарихчилар қатнишип балқан уруши вә балқан тарихи тоғрисида сөз қилди.

Истанбулда өткүзүлгән “100-йилда балқан урушлири” намлиқ хәлқаралиқ йиғинға қатнашқучилар. 2012-Йили өктәбир, түркийә.
Истанбулда өткүзүлгән “100-йилда балқан урушлири” намлиқ хәлқаралиқ йиғинға қатнашқучилар. 2012-Йили өктәбир, түркийә.
RFA/Arslan

Йиғинниң ечилиш мурасимида түркийә ички ишлар министири идрис наим шаһин, истанбул валийси һүсәйин авни мутлу, макидонийә дөләт министири һади нәзир, қаратағ дөләт министири рефат һусович, сербийә дөләт министири солеҗман оғлиҗан, косува дөләт ишлири министири маһир яғчилар, тарихи, сәнәт вә мәдәнийәт тәтқиқат мәркизиниң баш катипи доктор халид әрән, зәйтинбурну шәһәр башлиқи мурад айдин, истанбул сабаһиттин заим университетиниң ректори профессор доктор адәм есән қатарлиқ рәһбәрләр сөз қилди.

Йиғинда түркийә ички ишлар министири идрис найим шаһин ечилиш нутқи сөзлиди. Идрис найим шаһин сөзидә мундақ деди:
“1912-1913-йилидики балқан урушлириниң башқа урушларға охшаш ечинишлиқ паҗиәлири әвладму әвлад инсанларниң зеһинлиридә тәсирини давам қилди. Өткән әсирниң әң чоң инсанийәт трагедийилириниң биригә сәһнә болған балқан урушлириниң 100-йиллиқи мунасивити билән, бу хил хәлқаралиқ йиғинниң уюштурулуши интайин әһмийәткә игә. Балқанлар райони тарихи, сиясий вә башқуруш җәһәттин болсун, иҗтимаий, иқтисади вә мәдәнийәт алаһидиликлири болсун османли тарихиниң муһим дәврлиридин бири болған. Османли императорлуқиниң фәтһи қилишидин илгири һәр түрлүк мәсилиләр ичидә қалған балқанлар османли һакимийитиниң астида 5 әсир бойичә хатирҗәм вә тинчлиқ ичидә яшиди. Тинчлиқ вә хатирҗәмлик дәвр давам қилған мәзгилләрдә балқанлиқлар үчүн қиммәтлик мәдәнийәт вә бинакарлиқ сәнәтлири омумлашти. Тиллиримиздики вә қурулуш бинакарлиқтики ортақ охшашлиқлар чоңқур мунасивәтлиримизниң үзүлмәйдиғанлиқиниң испатлирини көрсәтти.”

Түркийә ички ишлар министири идрис найим шаһин сөзидә йәнә балқан дөләтлири оттурисидики бирлик-баравәрликни көздә тутуп мундақ деди:
“охшаш тарихқа игә балқан хәлқләрниң тарихлирини тәрәпсиз бир көз билән тәтқиқ қилип бир бирини техиму йеқиндин тонуш, бир бирлири билән техиму йеқин мунасивәт қуруши бүгүн вә келәчәктә тинчлиқ вә хатирҗәмлик үчүн интайин әһмийәткә игә. Биз тарих сәһнисидә бирликтә яшиған балқан дөләтлири билән сиясий вә иқтисади мунасивәтлиримиз қошнидарчилиқ уқумиға асасән күчлинип илгириләш ичидә давам қилмақта”.

Идрис наим шаһин сөзиниң ахирлаштурғанда униң йиғинға қатнашқанлиқиға тәшәккүр билдүрүп, тәбрикнамә вә һәр хил совғатлар тәқдим қилинди.

Йиғинда йәнә макидонийә дөләт министири һади нәзир, балқан урушлири тоғрисидики пикир-қарашлирини ипадиләп мундақ деди:
“бәзи кишиләргә нисбәтән бу уруш дөләт қуруш, азад болуш уруши дәп баһа берилди. Бәзи кишиләргә нисбәтән бу урушларниң ялғузлуқ вә қайғулуқниң символи дәп баһа берилди. Биз макидонийә түрклири болуш сүпитимиз билән у дәврни қайғулуқ бир дәвр вә 100 йиллиқ ялғузлуқ дәври дәп қараймиз.”

Йиғинда йәнә өзбекистандин кәлгән тарихчи таһир қаһар, “түркистан гезитидә балқан урушлири, сәвәблири вә нәтиҗилири” дегән темида сөз қилди.

Йиғин икки күн давам қилған болуп бу йиғинға балқан дөләтлири, америка, франсийә, италийә, пакистан, өзбекистан қатарлиқ 10 дөләттин кәлгән 20 дин артуқ тарихчи, тәтқиқатчи вә академиклар қатнишип, балқан урушлири вә балқанлиқларниң тарихи тоғрисида сөз қилди.

Йиғинда зәйтинбурну шәһәр башлиқи мурад айдин әпәнди сөз қилип мундақ деди:
“зәйтинбурну шәһириниң балқанлиқлар билән болған мунасивити қандақ қурулди дәп соралғанда, әлвәттә көчмәнлик билән қурулған бир наһийә дәп җаваб беришкә болиду. Зәйтинбурнуда башта түркийиниң 81 шәһәрдин вә балқанлардин, румәлий җуғрапийисидин оттура асиядин, қиримдин шәрқий түркистан вә афғанистан қатарлиқ дөләт вә районлардин көчүп кәлгән хәлқләр билән қурулған бир наһийә.”

Шәһәр башлиқи мурад айдин, өзиниң бәхтлик бир шәһәр башлиқини ипадиләп мундақ деди:
“чүнки бу наһийә охшимиған милләт вә хәлқләрдин тәркиб тапқан. Түрк җуғрапийисиниң төт әтрапидин көчүп йәрләшкән зәйтинбурнуда көп санда балқанлиқ көчмәнләрму яшайду. Өтмүштә йүз бәргән ечинишлиқ савақлардин чиқирилидиған дәрсләр, келәчәкни қуруш үчүн интайин әһмийәткә игә. Биз зәйтинбурну шәһәрлик башқуруш идариси болуш сүпитимиз билән, хәлқимизгә тарихни билдүрүш вә тарихни унтулуп кәтмәслики вә тарих билән аң чүшәнчә пәйда қилиш үчүн сүргүн вә өлүм дегән намда 8 қисимлиқ һөҗҗәтлик филим ишлидуқ. Бу филимни зәйтинбурну хәлқиниң бизгә илһам бериши билән ишләп чиқтуқ, бу филим билән туғулуп өскән ана юртлиридин сүргүн қилинған вә көчүш җәрянида йолларда өлүп кәткән милйонларчә түркниң ақивәтлирини тәтқиқ қилдуқ. Униңдин башқа йәнә түрк дунясиниң тарихиға алақидар йиғин мурасим уюштуруп келиватимиз вә китаблар нәшр қилип тарқитиватимиз. Бу йиғинниң мәқситиму түрк тарихини тәтқиқ қилишта бесилған бир қәдәм дәп қараймиз.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.