'Хитайниң шинҗаң сиясити: байлиқни әкетип закитини бериш'

17 - Июн, хоңкоңда чиқидиған "шәпә журнили"да "хитайниң уйғур сиясити, байлиқни әкетип закитини бериш сиясити" намлиқ мақалә елан қилинди. Мақалидә хитай нөвәттә уйғур аптоном районида йүргүзүватқан сиясәтниң маһийәт җәһәттин өзгәрмигәнлики, хитай коммунист һөкүмити мәқситиниң уйғур елидики зор байлиқ арқилиқ хитай өлкилирини тәрәққий қилдуруш икәнлики илгири сүрүлгән.
Мухбиримиз миһрибан
2010-06-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур дияри тарим вадисидики ишләпчиқириш үстидики нефитлик.
Уйғур дияри тарим вадисидики ишләпчиқириш үстидики нефитлик.
AFP Photo

1. "Хитайда раст гәп қилғанлар җазалиниду, шуңа аптор тәхәллус қолланди"

Мақалида хитайниң нөвәттики иқтисади тәрәққияти үчүн уйғур елидин чиқиватқан зор миқдардики енергийә байлиқиға болған еһтияҗи вә нөвәттә уйғур аптоном районида йүргүзүватқан сиясити бирқәдәр әтраплиқ тәһлил қилинған. Әмма аптор мақалида өз исмини ашкарилимастин пәқәтла чү шили тәхәллусини қолланған.

"Шәпә журнили" ниң муһәррири җаң вейго әпәнди, мақалә апториниң өз исми билән әмәс, тәхәллус билән мақалини елан қилишидики сәвәбни изаһлиди.

Җаң вейго әпәндиниң билдүрүшичә, чү шили тәхәллусидики бу киши һазир хитайда яшаватқан болуп, мақалә аптори хитайниң нөвәттики иқтисади әһвали вә уйғур аптоном райониға қаратқан сияситини яхши билидиған дөләт ичидики бир иқтисадшунас икән. Хитайда кишиләрниң пикир әркинлики еғир боғулған болғачқа у, бу хил шараитта пәқәт тәхәллус арқилиқла өз пикрини баян қилишқа мәҗбур болған.

2. "Райондики уйғурларниң наразилиқи, хитайни елип кәткән байлиқларниң закитини беришкә мәҗбурлиди"

Җаң вейго әпәнди мақалиға "хитайниң уйғур сиясити, байлиқни әкетип закитини бериш сиясити" дәп мавзу қоюлушиниң, әмәлийәттә хитай сияситиниң маһийитини билдүридиғанлиқини илгири сүрди. У мундақ деди" мақалиға 'хитайниң уйғур сиясити, байлиқни әкетип закитини бериш сиясити' дегән мавзуни қоюштики сәвәб, нөвәттә бейҗиң даирилири хитай өлкилириниң иқтисади тәрәққияти үчүн, уйғур райониниң мол енергийә байлиқиға еһтияҗлиқ. Хәнзулар олтурақлашқан земинида тәбиий байлиқи аз болған бейҗиң һөкүмити, 60 йилдин буян районниң байлиқини хитай өлкилиригә тошуватиду, әмма шунчә байлиқниң игиси болған уйғурлар барғанчә намратлашти. Мана бултур районда уйғурларниң наразилиқи көтүрүлгән иди, бу йил 5 - айда аталмиш "шинҗаң хизмәт" йиғини ечип, дуняға " биз районға иқтисадий җәһәттин ярдәм беримиз" дегәнни тәкитләп, дуняға өзини районға ярдәм бәргән қилип көрситишкә урунуватиду. Бу, әмәлийәттә компартийә һөкүмитиниң өзиниң бундин кейинки мәнпәәти үчүнла, бу йилларда райондин һәқсиз елип кәткән ашу байлиқларниң закитини беридиғанлиқини вәдә қилғанлиқи дәп чүшәнсәк болиду."

3. "Хитайниң тәрәққият еһтияҗи, компартийини райондики сияситини өзгәртишкә мәҗбурлиди"

Мақалида уйғур аптоном районидики мол тәбиий байлиқлири һәққидә санлиқ мәлумат берилип, хитайниң бу йиллардики иқтисадий тәрәққияти бу байлиқларға еһтияҗлиқ болғини үчүн, хитай һөкүмити барлиқ васитиләрни қоллинип райондики һөкүмранлиқини сақлап қелишқа урунуватқанлиқи баян қилинған.

Җаң вейго әпәнди бу һәқтики қаришини оттуриға қоюп мундақ деди: "хитайда 'хитайниң су байлиқи мәнбәси шизаң, енергийә мәнбәси шинҗаң' дәйдиған гәп бар. Алайлуқ тибәттә хитайдики әң чоң икки дәряниң баш еқини бар. Шинҗаң болса хитайдики нефит записиниң 30% ни, көмүр записиниң 40%ни, тәбиий газиниң34 %ни игиләйду. Шуңа хитай һөкүмити бу земинлардин айрилип қелиштин бәк қорқиду. Һазирқи шараитта хитайниң иқтисади тәрәққиятида оттура шәрқтики ирақ, иран қатарлиқ җайлардин өз тәрәққияти үчүн керәк болған енергийә байлиқлириға игә болуши барғанчә мүшкүл болуватиду. Чүнки ирақтики уруш, ирандики ядро қораллар мәсилисидә, ғәрб дөләтлириниң иранға ембарго қоюш тәлипиниң күчийиши сәвәблик, хитай бу дөләтләрдин йәниму көпләп нефит қатарлиқ енергийә мәнбәлиригә еришишкә амалсиз қеливатиду. Бу хил әһвал астида, хитай әлвәттә уйғур аптоном районидики мол йәр асти һәм йәр үсти байлиқлирини елип кетишкә урунуватиду. Һазир уйғур аптоном райони хитай коммунист һөкүмитиниң җенини сақлап қелиштики бирдин - бир байлиқ мәнбәси болуп қалди. Шуңа компартийиси җаң чүншйәнни йөткәп келип, униң еғзи арқилиқ" районда юмшақ сиясәт йүргүзимиз, хәлқни бай қилимиз" дегән нахшини ейтқузуватиду."

4. "Коммунист һөкүмәтниң райондики сиясити өзгәрмиди, пәқәт ниқабини өзгәртти халас"

Мақалида хитай коммунист һөкүмитиниң 60 йилдин буян районда елип барған сиясити тәһлил қилинип, ваң җенидин ваң лечүәнгичә болған хитай әмәлдарлириниң районда " қаттиқ қоллуқ билән башқуруш" сиясити қоллинип кәлгәнликини, буниң ақивитидә районда бу 60 йилдин буян йәрлик хәлқ болған уйғурларниң наразилиқ һәрикәтлириниң бесилмиғанлиқини, бултур язда үрүмчидә партлиған " 5 - июл вәқәси"ниң әмәлийәттә коммунист һөкүмәтниң районда йүргүзүп кәлгән қаттиқ қол сияситиниң мәғлубийитини көрсәткини үчүн, мәркизи һөкүмәтниң "әмәлдар алмаштуруш" усули арқилиқ райондики һөкүмранлиқини сақлап қалмақчи болғанлиқи илгири сүрүлгән.

Җаң вейго әпәнди хитай коммунист һөкүмитиниң районға бәлгилигән әмәлдарлириниң маһийәт җәһәттә охшашлиқини тәкитлиди.

"Компартийә һөкүмитиниң уйғур аптоном райониға тәйинлигән ваң җин, ваң енмав вә ваң лечүәнләр билән, һазир тәйинлигән аталмиш "юмшақ сиясәт йүргүзгүчи" җаң чүншйәнләр әмәлийәттә, компартийә һөкүмитиниң әң садиқ ғалчилири. Уларниң пәрқи шуки ваң лечүән районда очуқ - ашкара бастуруш елип барған болса җаң чүншйән алдамчилиқ васитисини қоллиниватиду халас. Биз ваң лечүәнни ашкара һалда қойларни боғуп өлтүридиған бөрә десәк, җаң чүншйәнни қой терисигә йепинивалған бөрә десәк хаталашмаймиз."

5. "Компартийә һазир отни қәғәзгә йөгәп сақлимақчи болуватиду, әмма бу от һаман бу һөкүмәтниң қолини көйдүриду"

Мақалә ахирида аптор нөвәттә қирғизистандики муқимсиз вәзийәтниң, хитайни қирғизистан билән чегрилинидиған уйғур аптоном райониниң вәзийитидин әнсиритиватқанлиқи оттуриға қоюлуп, районда бундин кейинки бастуруш сияситиниң йәнила қаттиқ болуши мумкинликини илгири сүргән.

Җаң вейго әпәнди өзиниң бу һәқтики қаришини оттуриға қоюп мундақ деди: "хитай һөкүмити қирғизистан вәзийитидин оттура асия дөләтлиригә қариғандиму бәкрәк әнсирәватиду. Хитай һөкүмити гәрчә әмәлдарни йөткәш усули арқилиқ, райондики уйғурларниң наразилиқини пәсәйтмәкчи болған болсиму, лекин қирғизистан вәзийити хитай һөкүмитини дәккә - дүккигә салмақта. Чүнки хитай коммунист һөкүмити хитай миллити билән өрүп - адәт тил җәһәттә тамамән айрим болған уйғурларниң, өзигә қошна болған охшаш етиқад, өрүп - адәт, қан - қериндашлиқ мунасивити болған қирғиз қатарлиқ оттура асиядики түрки хәлқләрниң тәсиригә учрап, хитай коммунист һөкүмитигә қарши көтүрүлүп чиқишидин әнсирәйду. Шуңа һазир уйғур аптоном районида һәрбий вә сақчиларни техиму көпәйтмәктә."

Җаң вейго әпәнди, уйғур аптоном райониға йеңидин тәйинләнгән партком секретари җаң чүншйәнниң, һазирқи шараитта компартийиниң уйғур елидики узун муддәтлик әминликигә капаләтлик қилиш үчүн, районда илгирики қаттиқ қол сиясәтни давамлаштуруши мумкинликини оттуриға қойди.

У мундақ деди: "қариғанда қой терисигә оринивалған бу җаң чүншйән дегән бөрә, қуйруқини қисивалған бу һийлигәр түлкә әмди өзиниң әсли қияпитини ашкарилайдиғандәк қилиду. Районниң муқимлиқиға капаләтлик қилиш үчүн җаң чүншйәнму райондики уйғурларға қарита бастуруш сияситини қоллинишқа мәҗбур. Мән ишинимәнки хитай коммунист һөкүмити һазир қәғәз ичидә от сақлимақчи болуватиду, әмма бу от һаман коммунист һөкүмитиниң қолини көйдүриду."

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.
Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт