Җаң веиго: обаманиң берма рангон университетида сөзлигән нутқи җуңгоға берилгән сигнал

Америка президенти барак обама дүшәнбә күни бермени зиярәт қилип, рангон университетида нутуқ сөзлиди. У бермини зиярәт қилған тунҗи америка президенти. Обама, нутқида бермини давамлиқ демократик ислаһат елип беришқа чақирип, униң тутқан йоли асия вә дуняға үлгә болидиғанлиқини билдүрди.
Мухбиримиз әркин
2012-11-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка президенти барак обама берма зияритидә демократик лидери аң сан су кий билән нутуқ сөзлиди. 2012-Йили 19-ноябир, берма.
Америка президенти барак обама берма зияритидә демократик лидери аң сан су кий билән нутуқ сөзлиди. 2012-Йили 19-ноябир, берма.
AFP

Бәзи анализчилар, обаманиң рангон университетида сөзлигән нутқиниң охшашла хитайға берилгән биз хил сигнал икәнликини илгири сүрди.

Буниңдин бир қанчә йил аввал, америка президентиниң узун йил һәрбий диктаторилиқ астида яшап кәлгән бермини зиярәт қилиши, кишиләр тәсәввур қилалмайдиған бир вәқә иди. Бирақ икки йилдин буян бермида йүз бәргән демократик ислаһат америка президентиниң мәзкур әлни зиярәт қилип, берма рангон университетида берма демократийә һәрикити рәһбири аңсән су кий қатарлиқ сабиқ сиясий мәһбусларни өз ичигә алған нурғун бермилиқларға нутуқ сөзлишигә имканийәт туғулди.

Обама, берма хәлқини демократик ислаһат йолида давамлиқ илгириләшкә чақирип, икки йилдин буян бермида мәйданға кәлгән өзгириш пәқәт демократик ислаһат мусаписиниң бир башлиниши икәнликини билдүрди. У әскәртип: диққәт қозғиған бу йол пәқәт әмди башланди. Йәнә нурғун мусапини бесиш керәк. Җәмийәтниң юқири қатлимидин башланған ислаһат, униң асасини тәшкил қилидиған авам хәлқниң арзусини әкс-әттүрүши зөрүр. Биз көрүватқан илгириләш ялқуни өчүп қалмаслиқи, бәлки давамлиқ улғийип, бу дөләтниң барлиқ пуқралириға тәң йоруқлуқ беридиған қутуп юлтузиға айлиниши керәк, дәп көрсәтти.

Обама, берма һөкүмитиниң бир қисим сиясий мәһбусларни азад қилиш, йеңи иқтисади қанун чиқириш, демократик күчләрниң 2010‏-йилдики сайламда берма парламентиға кириши, һашарниң бикар қилинғанлиқи, качен қатарлиқ аз санлиқ милләтләр билән дәсләпки қәдәмдә уруш тохтитилғанлиқ қатарлиқ җәһәтләрдики илгириләшкә диққәт қилғанлиқини билдүргән болсиму, бирақ у йәнә берма хәлқиниң йиғилиш, ибадәт, ипадә әркинликигә һөрмәт қилишни, ахбарат контроллуқини бикар қилишни тәләп қилди.

Обаманиң берма зиярити узун йиллардин буян берма һәрбий диктаторилиқ һөкүмити қоллап, униңға ярдәм берип кәлгән асаслиқ дөләт хитайниң йеқиндин диққитини қозғиған. Хитай һөкүмәт анализчилириниң илгири сүрүшичә, обаманиң берма зиярити америкиниң хитайни қоршавға елиш истратегийисиниң бир һалқисидур. Бирақ чәтәлдики бәзи хитай вәзийәт анализчиниң қаришичә, обаманиң берма зиярити хитай компартийә 18-қурултийи әмдила ахирлишип, кишиләрниң сиясий ислаһат үмиди суға чилашқан пәйткә тоғра кәлгән. Америкида турушлуқ хитай вәзийәт анализчиси җаң вейго әпәнди, обаманиң рангон университетида сөзлигән нутқи әмәлийәттә, җуңгоға берилгән сигнал.

У мундақ дәйду:  сиз дегәндәк униң рангон университетидики нутқи 18‏-қурултайға берилгән баһа. У әмәлийәттә, 18‏-қурултайни баһа бәргән. Бу ноқул җуғрапийилик орун яки вақитниң тасадипий тоғра келип қелиш мәсилиси әмәс. Улар арисидики бу ихтилап әң муһими америка-җоңго икки әлниң қиммәт қариши, бихәтәрлик истратегийиси пәйда қилған қарму-қаршилиқниң мәһсули. Америка 2-дуня урушидин кейин қурулған хәлқара тәртипни қоғдап, иқтисад, җәмийәт тәрәққиятиниң муқимлиқини сақлиши керәк. Җуңго изчил бу системиға тайинип нәп елип кәлгән болсиму, бирақ у йәнә, бу системини қоғдаш мәсулийитини ада қилишни халимай кәлди. У мәзкур система ичидә туруп, һәр хил оюнлар арқилиқ тәприқичилик пәйда қилип, бу тәртипни ағдуруп ташлашниң пешидики дөләт. Бирақ бәзидә у, өзиниң һәрикитиниң өзигә зиянлиқ икәнликини ойлимай қалиду. ялмайду. У мәвҗут хәлқара системидики әң көп мәнпәәт еливатқан дөләт. Бу нуқтидин алғанда җуңго һаким мутләқлиқтин ваз кечип, заманиви демократик бир дөләткә өзгәрмигәчкә, униң идийиви еңи вә қарар чиқириш усули кона йолда қелип қалди.

Обама, рангон университетида сөзлигән нутқида йәнә, бермидики аз санлиқ милләтләр мәсилисини оттуриға қоюп, етник милләтләр билән ярашмай туруп, ислаһат мувәппәқийәтлик болмайдиғанлиқини билдүрди. Бу йил 6-айдин башлап, ракхен штатида олтурушлуқ мусулманлар билән бермилиқ буддистлар арисида тоқунуш партлап, 160 дин артуқ адәм өлгән. Нурғун мусулманлар юрт-маканлиридин қоғлап чиқирилған. Кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң илгири сүрүшичә, берма һөкүмити буддистларға ян бесип, мусулманларниң бенгалға қоғлап чиқилишини қоллиған.

Берма һөкүмити рохеңяларниң бенгалдин көчүп келип олтурақлишип қалған бенгаллиқ мусулманлар икәнликини илгири сүрүп, уларниң берма пуқраси икәнликини рәт қилип кәлгән иди. Президент обама берминиң ракхин штатидики бу мусулманлириға қаритилған зораванлиққа хатимә беришни тәләп қилип: бу штаттики етник ракхенларни өз ичигә алған хәлқләр узун йиллардин буян еғир намратлиқ  вә бастурушқа учрап кәлди. Бирақ һеч қандақ баһанә, бигунаһ  хәлққә қаритилған зораванлиққа сәвәб болалмайду. Сиз вә мән еришкән иззәт-һөрмәткә рохенялиқларму сазавәр болуши керәк, дәп көрсәтти.

Президент обама, шу күни берма президенти тйен сейн билән сөһбәт өткүзгән вә берма демократийә һәрикитиниң рәһбири аңсән су кий билән көрүшүп,берминиң иҗтимаий қурулушиға ярдәм беридиғанлиқини билдүргән. У берма президенти тйенсейнға «өз хәлқиниң һоқуқи вә хәлқара қанунға һөрмәт қилған һәр қандақ дөләт» америкиниң дости икәнликини билдүргән.

Җаң веиго әпәндиниң илгири сүрүшичә, америка сиясити һәрбийләр диктаторилиқидики бермини демократийиләштүрүп, хитайға үлгә қилип тикләшни ойлиған болуши мумкин. У мундақ дәйду: обама бир қатар учришишларни елип барғандин кейин, өзиниң асия истратегийисидә берма билән болған мунасивәтни өзгәртти. Буниңға нисбәтән мениң қаришимчә, у һеч қандақ йүз хатирә қилмай, җуңгони хәлқара кесим чиқириш органлириға әрз қилип, униңға хәлқара қаидә-түзүмләрниң чәк-чегрисини көрситип қойғандин сирт, җуңгониң йенида бермиға охшаш бир өлгини тикләп, униңға көрситип қоймақчи. Бу вйетнамниму өз ичигә елиши мумкин. Бу икки дөләтниң бири, һәрбийләр һөкүмранлиқидики диктатор. Йәнә бир , коммунистик партийиниң һаким мутләқлиқидики җәмийәт. Улар қандақ қилип өзиниң өтмүшидин қутулуп, өзгириш ясиғанлиқини көрситип қоялиса, бу җоңнәнхәй үчүнму, җуңго пуқралири үчүнму наһайити зор савақ болиду. Җуңго бир тәрәптин, йүз хатиригә наһайити әһмийәт бериду. Йәнә бир тәрәптин , у дунядики 2‏-чоң иқтисади дөләт. Униң наһайити зор иқтисади күчи бар. Шуңа уни биваситә тәнқид қилсиңиз у хуйлунуп әскилик қилиши мумкин. Әгәр бир өлгини тикләп, униңға көрситип қойсиңиз, еһтимал униң тәсири җуңгони тәнқид қилишқа яки нәсиһәт қилишқа қариғанда техиму үнүмлүк тәсир қилиши мумкин.

Берма, обаманиң шәрқий-җәнубий асия зияритиниң ахирқи бекити әмәс. У , дүшәнбә күни берма зияритини ахирлаштуруп, камбоджаға йетип барған. Обама бу йәрдә шәрқий җәнубий асия әллири иттипақиниң башлиқлар  йиғиниға қатнишиду. Обама рангонда қилған сөзидә йәнә: бизниң ким икәнликимизни өтмүшниң зинданлири бәлгилимәслики керәк. Биз үмидимизни келәчәккә бағлишимиз лазим, дегән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт