Bush dewridiki amérika - xitay térror hemkarliqi we Uyghurlar

Amérika mu'awin tashqi ishlar ministiri jon nigriponté peyshenbe küni prézidént bush dewride xitay - amérika munasiwitining tarixtiki eng yaxshi nuqtigha ulashqanliqini bildürgen.
Muxbirimiz erkin
2009-01-08
Share
Rabiye-bush-2008-07-29-305 7‏ - Ayning 29‏ - küni amérika prézidénti bush rabiye xanim shuningdek wiy jéngshing , xarriy wu qatarliq xitay démokratlirini aqsarayda qobul qildi. Sürette, prézidént bush wekiller bilen aq saray aldida.
UAA Photo

Bush dewride térrorchiliqqa qarshi turush hemkarliqi xitay - amérika munasiwitidiki yéngi bir sehipe bolup qalghan bolsimu, lékin közetküchiler bu sahediki hemkarliqning Uyghurlargha payda qilmighanliqini ilgiri sürmekte.

Amérika prézidénti jorj bushning aqsaraydin ayrilip, ornini yéngi prézidént barak obamagha boshitip béridighan'gha sanaqliqla künler qalghan bir mezgilde amérika bilen xitay diplomatik munasiwet ornatqanliqining 30 yilliqini xatirilimekte.

Amérika mu'awin tashqi ishlar ministiri jon nigriponti ikki dölet munasiwitining bush dewride eng yaxshi nuqtigha yetkenliki, buning prézidént bush qaldurghan bir miras bolup qalidighanliqini ilgiri sürgen. 11" ‏ - Séntebir weqesi" xitay - amérika munasiwitining yölünüshini özgertip, ikki döletning nurghun sahelerde hemkarlishishigha seweb bolghan shundaqla térrorchiliqqa qarshi turush bush dewridiki amérika - xitay hemkarliqida bir kishilik orun igileydighan muhim sahelerning biri bolup qalghan idi. Analizchilar bu sahediki hemkarliqning xitaygha sherqiy türkistan milliy herikitini " térrorchiliq" dep élan qilip, Uyghur teshkilatlirigha " térrorchi" qalpiqi keydürüshke purset yaritip bergenlikini, lékin weziyetning xitay oylighan yerdin chiqmighanliqini bildürmekte.

Türkiye hajitepe uniwérsitétining oqutquchisi, tarix penler doktori erkin ekrem bu toghriliq qarashlirini biz bilen ortaqlashti. 11" ‏ - Séntebir weqesi" yüz bérip uzun ötmey prézidénti bush shu chaghdiki xitay dölet re'isi jyang zémin bilen shangxeyde uchrashqan bolup, jyang zémin muxbirlarni kütüwélish yighinida ikki döletning "öz ‏ - ara menpe'et yetküzüsh asasidiki ottura we uzun muddetlik térrorchiliqqa qarshi méxanizm we hemkarliqni yolgha qoyushqa kélishken" likini bildürgen idi. Prézidént bush muxbirlarni kütüwélish yighinida " térrorchiliqqa qarshi turushni bahane qilip, az sanliqlarning hoquqi dexli - terüzge uchrisa qobul qilinmaydu " dep bayanat bergen bolsimu, lékin doktor erkin ekrem bushning agahlandurushi xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasitining radikallishishini tosiyalmighanliqini bildürdi.

Ikki döletning térrorchiliqqa qarshi hemkarliqni ilgiri sürüsh méxanizimi bushning 2001 ‏ - yili 20 ‏ - öktebirdiki xitay ziyariti bashlanmay turupla bashlan'ghan idi. 11" ‏ - Séntebir weqesi" yüz bérip uzun ötmey amérika tashqi ishlar ministirlikining térrorchiliqqa qarshi turush emeldari tomas mérténs washin'gtonda xitayning amérika elchixanisidiki emeldarlarni öz ichige alghan bir xitay wekiller ömiki bilen " térrorluq" toghrisida söhbet ötküzgen. Lékin amérika tashqi ishlar ministirlikining térrorchiliqqa qarshi turush kordinatori, bash elchi franshis teylor 2001 ‏ - yili 12 ‏ - ayning 6 ‏ - küni béyjingni ziyaret qilip, xitay tashqi ishlar ministirliki xelq'ara mesililer idarisining bashliqi li bawdung bilen söhbet ötküzgen we xitay bilen "térrorchiliqqa qarshi turush hemkarliqigha alaqidar keng da'irilik mesililerde pikir birliki hasil qilghan"idi.

Franshis teylor, ikki dölet arisida xitayning Uyghurlargha tutqan siyasitide yenila pikir ixtilapi barliqini bildürgen bolsimu, lékin u xitay bilen bolghan térrorchiliqqa qarshi turush sahesidiki shérikchilikning "saghlam" qanat yéyiwatqanliqini, shuning bilen birge bezi Uyghurlarning afghanistanda esir élin'ghanliqini, lékin amérikining ularni xitaygha qayturup bérishke tereddut qilmaydighanliqini jakarlighan. Amérika uzun ötmey sherqiy türkistan islam herikitini " térrorchi" teshkilatlar tizimlikige kirgüzgen shundaqla b d t xewpsizlik kéngishige mezkur teshkilatni " térrorchi" guruh dep qarar chiqirish toghrisida teklip bergen 4 döletning biri bolup qalghan idi.

Lékin prézidént bushning dölet xewipsizlik meslihetchisi stipan xadléy charshenbe küni washin'gitondiki istratégiye we xelq'ara tetqiqat merkizide sözligen nutqida bushning hakimiyet sorighan 8 yilda yolgha qoyghan siyasitini aqlidi. U" biz xitay bilen kélisheleydighan sahelerde hemkarliqni asas qilghan küchlük munasiwet ornattuq. Kélishelmeydighan sahelerde öz pikrimizde qalduq. Biz teywen mesilisidiki jiddiylikni peseytipla qalmay, xitaygha kishilik hoquq we diniy erkinlik mesiliside bésimni dawamlashturduq," deydu.

 Lékin erkin ekrem amérika bilen xitayning "térrorluq"sahesidiki hemkarliqi kéyinki yillarda maslishalmay qalghanliqini bildürdi.

Yéngi prézidént barak obamaning xitaygha yürgüzidighan siyasiti munasiwetlik tereplerni eng qiziqturidighan mesililerning biridur. Amérika "xristi'an ilmiy risalisi" gézitining kespiy yazghuchisi xoward lafranchi mezkur gézitning peyshenbe künki sanida élan qilghan "obama xitaygha bésimni éghirlitamdu" dégen mawzudiki maqaliside obama hökümitining xitay bilen bolghan munasiwetni ijabiy yölünüshke élip mangidighanliqini, lékin xitay puli, soda we kishilik hoquq mesililiride xitay éghir bésimgha duch kélish éhtimali barliqini ilgiri sürgen."

Amérika istratégiye we xelq'ara tetqiqat merkizi" diki charlis frémen maqaliside mundaq dégen: " ular( xitay) bushni séghinidighanliqini hés qiliwatqan, shundaqla obama hökümitidin soda we bashqa mesililerde bolupmu kishilik hoquq mesiliside endishe qiliwatqan bolushi mumkin."


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet