Chet'eldiki xitay közetküchiler qeshqer we kucha weqelirige nisbeten oxshimighan tehlillerde bolushti

Chet'eldiki bir qisim öktichi xitay ziyalilar Uyghur élining qeshqer shehiri we kuchar nahiyiliride yüz bergen 4 ‏ - we 10 ‏ - awghust weqelirige baha bérip, rayonda milliy munasiwetlerning kishini endishige salidighan ehwalgha bérip qalghanliqini ilgiri sürmekte.
Muxbirimiz erkin xewiri
2008-08-20
Share
Qeshqer-xitay-saqchi-matem-305 4 - Awghust künidiki hujumda öltürülgen 16 xitay qoralliq saqchi xadimlirining matem murasimgha qatnishiwatqan uyghurlarning yighilip turushqan we bir xitay saqchisining kishiler topini nazaret qilip turghan körünüshi. 2000 Gha yéqin uyghurlarmu matem murasimigha qatnashqan bolup, bir nechche kishiler AFP muxbirigha özlirining matemge buyruq bilen qatnishiwatqanliqini éytqan.
AFP Photo

Lékin ular yene mesilini basturush bilen helqilghili bolmaydighanliqi, mesilini helqilishning yoli Uyghurlarning aptonomiye hoquqini kéngeytish ikenlikini bildürmekte.

Béyjing olimpik yighinining harpisida we olimpik yighini bashlan'ghan deslepki künlerde yüz bergen qeshqer shehiri we kucha nahiyisidiki xitay zhandarma qisimlirigha hem xitay dölet aparatlirigha hujum qilish, bu hujumlarning ichide 16 neper xitay zhandarmisining öltürülgenlik weqesi xitayning memliket ichi we sirtida zor ghulghula peyda qilghan idi.

Bu weqeler xelq'ara metbu'atlarning diqqet nezirini bu rayon'gha yötkep, Uyghur mesilisining melum waqit xelq'ara metbu'atlardiki xewer we mulahize témisi bolup qélishigha seweb boldi. Bu qatarda amérikidiki bezi xitay öktichi ziyaliylar 4‏ - we 10 ‏ - awghust weqelirige baha bérip, weqening xaraktéri, xitay da'irilirining olimpik yighinidin kéyin rayonda yolgha qoyidighan siyasiti, Uyghur mesilisini hel qilishning chare ‏ - tedbiri qatarliqlar üstide öz qarashlirini otturigha qoyushmaqta. Bu kishiler rayonda yüz bergen yéqinqi weqelerning xaraktérige nisbeten oxshimighan qarashlarda bolup, beziler bu weqelerni " térrorchiliq" dep eyiplise, yene beziler bu xitay da'irilirining rayonda yürgüzgen siyasitining mehsuli, dep körsetmekte.

Amérikida chiqidighan xitay tilidiki " közitish" zhurnilining bash muherriri chén kuydé ependi kéyinki qarashtiki xitay ziyaliylarning biridur. U" men bu weqeler asasliqi qeshqer we kucha rayonidiki yerlik Uyghur puqralarning junggo kompartiyisning basturushigha körsetken inkasi, bir qarshilishish herikiti, dep qaraymen. Yeni junggo kompartiyisi nahayiti radikal basturush tedbirlirini yürgüzgenliki, belki dölet térrorchiliqini yolgha qoyghanliqi tüpeyli Uyghur xelqining bu keskin qarshiliqi yüz berdi. Bu bir inkas, béyjingning basturush herikitige qayturulghan inkastur. Ular hergiz tughma térrorchilar emes. Chünki ilgiriki yillarda bu qeder keskin qarshiliqlar yüz bermigen idi" dep körsetti.

Lékin bu weqelerning xaraktérini chüshinish mesiliside amérikidiki xitay ziyaliylirining arisida zor ixtilap mewjüt. Amérikidiki xitay mulahizichi fang jöy chén kuydé bilen oxshimighan qarashtiki xitay ziyaliysi bolup, u bu weqelerni " térrorluq" dep eyiblimekte. U mundaq deydu": qeshqerde zhandarma qisimlargha hujum qilip, 16 eskerning ölüshini, 16 eskerning yarilinishini keltürüp chiqirish, qoralliq qisimlargha nahayiti éghir derijidiki zorawanliq küch ishlitish weqesidur. Lékin kuchadiki zorawanliqlarda puqralar öldi. Hujum nishani bolsa dukan we soda sarayni öz ichige alghan. Ölgen we yarilan'ghanlar ichide Uyghur puqralar bar. Shunga men bu ikki weqening xaraktérini 'térrorluq' dep qaraymen. Meyli ular kompartiyining milliy siyasitige qarshi turush, öz ‏ - özini idare qilish, meyli qandaq seweb bilen élip barghan bolsun, ularning qollan'ghan wastisi yenila térrorluq wastisidur."

Xitay da'irilirining qeshqer we kucha weqelirini bahane qilip, rayonda keng - kölemlik öch élish herikiti élip bérish éhtimali yerlik xelqni xatirjemszlendürmekte idi. Birleshme agéntliqining rayondiki muxbirining charshenbe künki xewiride Uyghur puqraliridiki bu endishe alahide tekitlen'gen. Fang jöy, xitay da'irilirining olimpik musabiqisi axirlashqandin kéyin rayonda keng - kölemlik basturush herikiti élip bérish éhtimali zor, dep qarimaqta. U," olimpik yighinidin kéyin junggo kompartiyisining rayondiki j x, teptish, sot we zhandarma qisimi shinjangning qeshqer, kucha we bashqa jaylirida axturush, teqiplesh we iz qoghlash tedbirlirini yolgha qoyushi shundaqla bir qisim Uyghurlargha höküm élan qilishi mumkin. Bu kishilerni radikal küchler, dégen sewebler bilen jazalaydighanliqini qiyas qilish mumkin. Men junggo kompartiyisi shinjangdiki Uyghurlargha qaratqan bashqurush we tizginleshni kücheytish siyasiti yolgha qoyidu, dep qaraymen. Bu siyasetning kéngeytiwétilish éhtimali mewjut ... Bu belki Uyghur awam xelqining kündilik turmushigha ziyanlarni sélishi mumkin." Metbu'atlarda xitay hökümitining olimpik mezgilide yürgüzgen bixeterlik tedbiri Uyghurlarning diligha azar béripla qalmay, buning yene xitaylar bilen Uyghurlar arisidiki ziddiyetni ötkürleshtürüwetkenliki ilgiri sürülgen idi.

"Közitish" zhurnilidiki chén kuydé ependi buninggha kompartiyining teshwiqati jawabkar bolushi kérek, deydu. Chén kuydé, "bu ehwallar béyjingning teshwiqati bilen munasiwetlik. Uzundin béri olimpik heqqidiki teshwiqatning tesiride olimpik yighini junggo puqralirining neziride qutluq nerse bolup qaldi. Burun béyjing da'irilirining ziyankeshlikige uchrighan, béyjing hökümitige pikiri bar kishiler emdi olimpikni dep pikir bérishni toxtatti. Bashqa milletler bilen bolghan munasiwet mesiliside bezi xenzular olimpik teshwiqatining tesiride hökümetning milliy siyasitini qollap, Uyghurlargha qarshi turidighan meydan'gha ötti. Bu kishini nahayiti epsuslanduridighan, lékin sel qarashqa bolmaydighan hadise. Kompartiyining ma'arip we teshwiqat qorallirini igiliwalghanliqi junggo xelqide pikirning bir xilliqini, uning köp xillishalmasliqini keltürüp chiqarmaqta" dep tekitleydu. U yene Uyghurlargha qaratqan basturushning mesilini hel qilalmaydighanliqini, basturush éghirlashqansiri Uyghurlarda radikallishishning küchiyidighanliqini bildürdi.

Fang jöy bolsa zorawanliqni, musteqilliqni we diniy radikalliq mesilisini hel qilishning yoli Uyghurlarning aptonomiye hoquqini kéngeytishte, dep körsetmekte. U mundaq deydu": bu üch mesilini hel qilishning birdin bir yoli junggo kompartiyisining shinjangdiki yéterlik bolmighan aptonomiye tüzümini islahat qilishtur. Junggo kompartiyisining shinjangdiki aptonomiye tüzümide yétersizlik mewjüt. Xelq'ara aptonomiye ölchimige toshmaydu. Chünki kompartiye nechche on yillardin béri shinjangda heqiqiy aptonomiye yürgüzmigen. Shunga bu xenzular bilen Uyghurlar arisidiki ziddiyetning ötkürlishishige seweb boldi ... Shunga mesilini hel qilishning tüpki yoli xelq'ara ölchem, köpchilik Uyghur xelqining arzusigha asasen shinjangda hazirqi aptonomiye tüzümini islahat qilish, xelq'ara ölchem we Uyghur xelqining arzusigha uyghun kélidighan aptonomiyini yolgha qoyushtur."

Lékin fang jöy, xitayning nöwettiki weziyiti shundaqla Uyghur élining nöwettiki ehwaligha qarighanda weziyetning yéqin arida ongshilidighanliqini tesewwur qilish nahayiti tes, dep qaraydighanliqini bildürdi. U, mesilining hel bolushigha 2 tosalghu barliqini, buning birinchisi, xitay da'irilirining siyasiti, ularning melum mezgilge qeder Uyghur ilidiki siyasitini özgertmeydighanliqi, ikkinchisi, Uyghur ichidiki qarshilashquchi küchlerning xitay hökümiti bilen söhbetlishishni xalimaydighanliqidur " dep körsetti.

 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet