Dalay lama hindistan chégrisidiki tibet zémini - tawangni ziyaret qilidu

Yéqindin béri xitay - hindistan munasiwiti tuyuqsiz jiddiliship qaldi. Ikki dölet da'irilirining yéqindin béri chégra qoshun toplawatqanliqigha da'ir xewerler élan qilinmaqta. Ikki dölet munaswiti köngülsiz ehwalda turiwatqan bir mezgilde tibet sergerdan hökümiti tibet rohani dahisi dlay lamaning hindi - tibet chigrisidiki hindistan'gha tewe tawang rayonini ziyaret qilidighanliqini élan qildi.
Muxbirimiz erkin
2009.09.09
Dalay lama Dalay lamaning yéqinqi süriti.
AFP Photo

Tibet rohaniy dahiysi dalay lamaning bu yil 11 ‏- ayda hindistan chégrisi ichidiki yerlik xelqi tibetlerni asas qilidighan arunachal pradésh shitatining tawang rayonini ziyaret qilishni pilanlawatqanliqi élan qilindi. Arunachal shitatining igilik hoquqi uzun yillardin buyan xitay bilen hindistan arisida talash - tartishtiki mesile bolup kelgen. Xitay arunachal shtatida igilik hoquqi barliqini dawa qilip, mezkur shitatni tibetning bir qisimi, dep kéliwatqan idi.

Yéqinqi xewerlerde ikki dölet da'irilirining chégra boyida qoshun toplawatqanliqi, dalay lamaning bu mezgilde tawangni ziyaret qilishi xitay - hindistan munaswitidiki jiddiylikni kücheytiwétidighanliqini ilgiri sürgen.

Tawang tibet buddizimidiki eng muqeddes ibadetxanilarning biri jaylashqan yer bolup, dalay lama 2008 ‏- yili tawangni ziyaret qilishni pilanlighan, lékin hindistan tashqi ishlar ministirliki xitayning bésimi bilen dalay lamaning tawangni ziyaret qilishigha ruxset bermigen idi.

"Hindistan waqti" gézitining xewer qilishiche, dalay lamaning daramsaladiki bir yardemchisi tibet rohaniy dahiysining 11 ‏- ayning 2 ‏- heptisi arunachalni ziyaret qilidighanliqini bildürgen.

Dalay lamaning xususiy katipi chimmé chokyappa "hindistan waqti" gézitige bayanat élan qilip, "dalay lama arunachalni ziyaret qilidu, lékin hazirche biz uning konkrét qaysi jaylarni ziyaret qilidighanliqini élan qilmaymiz" dégen.

Analizchilar, muhajirettiki tibetler we daramsaladiki tibet sergerdan hökümitining bu ziyaretni dawrang qilishni xalimaywatqanliqi, chünki arunachal pradésh shitati xitay igilik hoquq dawasi qiliwatqan nazuk mesile bolghanliqi üchün xitayning ghezipini qozghap qoymasliqqa tirishiwatqanliqini ilgiri sürmekte.

"Hindistan waqti "gézitining xewirige qarighanda hindistan hökümitidiki menbeler hindistan tashqi ishlar ministirlikining dalay lamaning arunachalni ziyaret qilishigha ruxset qilghanliqini, bu heqtiki uqturush dalay lamaning yéngi déhlidiki ishxanisigha yetküzülgenliki, lékin dalay lamaning arunachaldiki qaysi jaylarni ziyaret qilidighanliqi tilgha élinmighanliqini bildürgen.

Bu heqtiki xewerlerde dalay lamaning arunachaldiki itanagar, bomdilla we tawangni ziyaret qilish éhtimaliqi barliqini ilgiri sürgen. Xitay bilen hindistan arisidiki chégra ixtilapi bu ikki döletning 1962 ‏- yildiki chigra toqunushini keltürüp chiqarghan idi. Eyni chaghda xitay armiyisi arunachaldiki dalay lama 11 ‏- ayda ziyaret qilishni pilanlawatqan tawang we bomdillani igiliwalghan, lékin uzun ötmey bu jaylarni terk etken idi.

Arunachaldiki tawang rayoni 6 ‏- dalay lamaning tughulghan yurti bolup, tibet buddizimida alahide orun'gha ige muqeddes jaylarning biridur. Hazirqi ‏14- tibet rohaniy dahiysi dalay lama 1959 ‏- yildiki tibet qozghilingi meghlubiyetke uchrighanda aldi bilen tawanggha qéchip barghan.

Burun hindistan - tibet chégrisi éniqsiz idi. Hazirqi tibet‏- hindistan chirayini 20 ‏- esirning bashlirida en'giliyining hindistandiki emeldari mikmaxun sizip chiqqan bolup, bu "mikmaxun siziqi" dep atalghan, lékin xitay "mikmaxun siziqi" ni étirap qilmighan.

"Mikmaxun chigra siziqi"da tawang hindistan'gha ayrip bérilgen bolup, eyni chaghdiki tibet hökümiti bolsa "mikmaxun siziqi"ni étirap qilatti. Hindistan 1980 ‏- yillargha kelgende arunachalni hindistan fédératsiyisining qarmiqidiki bir shitat, dep jakarlighan idi.

2008 ‏- Yili arunachal shitatining bash ministiri dorjé kandu daramsalagha bérip, dalay lamani tawangdiki bir doxturxanining échilish murasimigha qatniship bérishke teklip qilghan. Lékin, dalay lamaning tawangni ziyaret qilish pilani xitayning bésimi astida emelge ashmighan.

Analizchilar, "eger dalay lama bu qétim arunachalni ziyaret qilsa bu hindistanning xitaygha bergen chégra mesilisidiki küchlük signali bolup qalidu," dep perez qilishmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.