Xitay hökümiti aktiplar arqiliq éshincha emgek küchlirini sirtqa yötkeshning teshwiqatini kücheytmekte

Xitay da'iriliri “Éshincha emgek küchlirini sirtqa yötkep ishqa orunlashturush” siyasiti arqiliq yézilardiki ish kütüp turghan Uyghur yashlarni, 2004-yilidin bashlap resmiy pilan boyiche xitay ölkilirige yötkeshke bashlighan idi.
Muxbirimiz gülchéhre
2012-03-27
Share
Urumqi-dong-kowruk-ishsiz-Uyghurlar-305.jpg Süret, ürümchi döng köwrük doqmushta birkar olturushqan ishsiz uyghurlardin bir körünüsh.
RFA File

Xitay hökümitining bir tutash orunlashturushi bilen Uyghur élining her qaysi yéziliridiki yerlik da'iriler, éshincha emgek küchlirini sirtqa yötkep ishqa orunlashturushni 2004-yili resmiy bashlighan idi. Buning ichide bir qismi mexsus xitay ölkilirige yötkep ishqa orunlashturuldi. Xitay ölkilirige yötkilidighan éshincha emgek küchlirini deslepte xitay hökümiti 18 “Yashtin 25 yashqiche bolush, toy qilmighan bolush” dégendek shertlerni we yene bezi jaylarda qoshumche, qizlargha saghlam bolush chirayliq bolush dégendek shertlernimu qoyup tallap mejburiy yötkigen idi, xitay ölkilirige ishlemchilikke yötkelgen qizlar uchrighan türlük xorluq we adaletsizlikler ashkarilan'ghandin kéyin, bu siyaset tebi'iy halda tosalghugha uchridi, bu chaghda xitay hökümiti yene mejburlash xaraktérini alghan “Her a'ilidin birini yötkesh” qatarliq siyasetlerni qollandi, xitay ölkilerge méngishni xalimighanlar, perzentlirini ewetishni xalimighanlar bolsa türlük jaza we teqibleshke uchridi. 2009-Yiligha kelgende 26-iyun shyawgu'en weqesi yüz bérip, éshincha emgek küchliri süpitide xitay ölkilirige mejburiy yötkelgen Uyghur yashlirining xitay ölkiliride éghir milliy kemsitish, insan heqliri depsendichiliklirige uchrap kéliwatqanliqini dunyagha shundaqla Uyghurlargha téximu ashkara körsitip berdi, bu yene öz nöwitide hemme shahit bolghandek, Uyghurlarning ürümchidiki 5-iyun naraziliq herikitige seweb boldi.

Gerche xitay hökümiti shundin étibaren, Uyghur yashlirini éshincha emgek küchi süpitide xitay ölkilerge yötkesh siyasitini burunqidek ochuq-ashkara, mejburiy halda élip barmighan bolsimu emma, bu siyaset yenila dawam qilmaqta, hetta kücheytilmekte, 12-besh yilliq pilan jeryanida yene 11 milyon éshincha emgek küchlirini sirtqa yötkep ishqa orunlashturushni ishqa ashuridighanliqi körsitildi shundaqla bundin étibaren yötkilidighan emgek küchliri Uyghur élige nishanliq yardem béridighan 19 xitay ölke, sheherlirini asas qilidiken. Xitay hökümiti mezkur pilanning ishqa éshishida teshwiqatining ünümini ashurush üchün, sirtqa chiqip ishlep siyasetke, hökümetning orunlashturushlirigha aktip maslashqan bir qisim yashlar, ata-anilar we buninggha mes'ul kadirlardin terkib tapqan léksiye sözlesh ömeklirini teshkillep, yéza, bazarlarda emgek küchlirini xitay ölkilerge yötkeshning ehmiyiti, köp pul tapqandin bashqa közi échilidighanliqidek teshwiqatlarni kücheytken. Bu xil teshwiqatqa “Küresh qilish arqiliq teqdirini özgertken” tiplar dep nam bérilgen. Emgek küchlirini yötkeshtiki bu aktiplarning ish-izlirini téléwizor, radi'o we gézit, zhurnallarda kengri teshwiq qilip, éshincha emgek küchlirini sirtqa chiqirish siyasitining rawan yürüshüshige asas salmaqta iken.

Aqtu nahiyisining üzme yézisi 5-kentidiki reyhan'gül émir 2007-yili aqtu nahiyisidin tunji türkümdiki jéjyanggha yötkelgen Uyghur qizlirining biri bolup, u nöwette ene shu aktip teshwiqatchilarning birige aylan'ghan. Doklat bérish yighinlirida u “Partiyining dana siyasitining yéteklishide bügünkidek bextiyar turmushqa érishtim, hazir sheher qizliridin qélishmaydighan haletke kelduq, medini sheherge kélip, medeniy kiyinip medeniyetlik sözleydighan bolduq” dep teshwiq qilmaqta.

Mezkur teshwiqatlar Uyghur élining pütün axbarat uchur wasitilirini qaplighan bolup, atushtiki bir kishi ziyaritimizni qobul qilip, Uyghur yashlirini sirtqa yötkep ishqa orunlashturush siyasetliridin yaxshi xewiri barliqini bildürdi.

Qaraqash nahiyisining tor bétide élan qilin'ghan uqturushtin ashkarilinishiche, xitay hökümiti éshincha emgek küchlirini sirtqa chiqirip ishqa orunlashturush pilanining rawan yürüshüshi üchün teshwiqatni kücheytkendin bashqa, téximu köp yashlarni sirtqa chiqip ishleshke righbetlendürüsh üchün, her xil kesipler boyiche terbiyilesh kursi échip kursqa qatnashqanlargha 100 yüendin 1000 yüen'giche 10 xil ölchemde terbiyilesh kursi toluqlima sommisi tarqitishnimu yolgha qoyghan, buni pütün nahiyidiki ish kütüp turghan, kespiy terbiyilinishtin kéyin ikki yil ichide xitay ölkilirige bérip ishleshke toxtamlashqanlargha qaratqan.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan bir yéza kadiri, da'irilerning Uyghur yashlirini xitay ölkilirige yötkep orunlashturush aldidiki, kesipler boyiche terbiyileshni jiddiy élip bériwatqanliqini bildürdi.

Uyghur éshincha emgek küchlirini xitay ölkilirige yötkesh siyasitini xitay hökümiti meyli qandaqla teshwiq qilsun, köp sandiki Uyghurlar, Uyghur élidiki ish pursetliri xitay köchmenliri teripidin igilinip, eksiche Uyghur yashlirining öz yurtliridin til we medeniyiti pütünley oxshimaydighan bashqa yat yurtlargha siyaset boyiche yötkilishini, Uyghurlargha qaratqan pilanliq assimilyatsiye siyasiti dep qaraydu, chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetchiliri shundaqla bezi insan heqliri teshkilatlirimu xitay hökümitining mezkur siyasitini Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqning bir qismi dep tenqidlep xitay hökümitini bu siyasetni toxtitishqa chaqirmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet