Әркинлик сарийи хитайни чәтәлләрдики демократик паалийәтләргиму тәһдит пәйда қилиш билән әйиблиди

Мәркизи америкида турушлуқ мустәқил чүшәнчә оргини болған "әркинлик өйи" һәр қайси әлләрниң 2009 - йиллиқ ахбарат әркинлики әһвали һәққидә доклат елан қилип, 2009 - йилиниң ахбарат әркинлики үчүн яхши бир йил болмиғанлиқини, кейинки 8 йилда ахбаратқа болған бесимниң дуня миқясида омумйүзлүк ашқанлиқини қәйт қилди.
Мухбиримиз ирадә
2010.04.30
FreedomHouseLogo-305 Сүрәт, әркинлик сарийиниң логоси.
www.freedomhouse.org Дин елинди.

Доклатта хитайдики ахбарат әркинлики мәсилиси алаһидә тилға елинған болуп, хитайда ахбарат әркинликиниң 2009 - йили техиму еғир дәпсәндә қилинғанлиқини билдүргән. Доклатта дуня миқясидики 196 дөләт ахбарат әркинлики бойичә дәриҗигә тизип чиқилған болуп, хитай бу тизимликтә сомали вә зимбабуви билән бирликтә аран 181 - орундин йәр алған.

Доклатта, оттура асия түркий җумһурийәтлириму ахбарат әркинлики мәвҗут болмиған дөләтләр қатариға киргүзүлгән болсиму, әмма улар хитайниң алдида йәр алған. Йәни, қирғизистан 159 - орунда, қазақистан 169 - , әзәрбайҗан болса 172 - орунға тизилған.

Оттура асия җумһурийәтлиридин өзбекистан вә түркмәнистанниң әһвали ахбарат әркинлики әң начар дөләтләр болуп баһаланған болуп, улар айрим - айрим һалда 189 вә 194 - орунда йәр алған.

Доклатта көрситилишичә, бу йил баһаланған 196 дөләтниң ичидә 69 дөләт ахбарат әркинлики мәвҗут дөләт болған. 64 Дөләт болса ахбарат әркинлики қисмән мәвҗут, 63 дөләт болса ахбарат әркинлики мәвҗут болмиған дөләтләр дәп айрилған. Дуня миқясида һәр 6 кишидин пәқәт бирила ахбарат әркинлики мәвҗут болған дөләттә яшайдикән.

Әркинлик өйиниң бу йиллиқ тәкшүрүш нәтиҗиси һәққидә мухбирларға доклат бәргән кәрин карлекер ханимниң билдүрүшичә, омумий нопус бойичә алғанда, дуня нопусиниң аран 16 пирсәнти ахбарат әркинлики мәвҗут дөләтләрдә, 44 пирсәнти қисмән мәвҗут дөләтләрдә, 40 пирсәнти болса ахбарат әркинлики мәвҗут болмиған дөләтләрдә яшайдикән.

Хитайниң ахбарат әркинликини еғир дәпсәндә қиливатқан дөләт икәнлики доклатта алаһидә йәр алған болуп, хитай ахбарат әркинлики бойичә асия - тенч окян районидики 40 дөләтниң ичидә аран 37 - болған.

Кәрин карлекер ханим сөзидә, хитай һөкүмитиниң ахбаратқа вә интернеткә болған контроллуқни ашуруш үчүн йеңи методларни түзүп чиқиватқанлиқини, жроналистларни түрмигә солаватқанлиқини билдүрди. У йәнә хитай даирилириниң чәтәлләрдики қарши пикирдики кишиләрниң һәрикәтлириниму контрол қилишқа урунуп, чәтәлләрдики обйектип пикирлик кишиләрниң йиғинларға қатнишиши вә сөз қилишини тосушқа уриниватқанлиқини тәкитлиди. У, " хитай чәтәлләрдә уюштурулған сәнәт фестивали, китаб йәрмәнкиси вә мәдәний вә илмий йиғинларға қатнишип, сөз қилишини халимиған кишиләрни бу паалийәтләрдин узақлаштурушқа, уларни тохтитип қоюшқа урунуп, өзиниң чәклимичи сияситини чәтәлләрдиму ишлитишкә урунди" дәп көрсәтти вә йәнә хитай һөкүмитиниң өзиниң сияситигә қарши дәп қариғанлиқи һәр қандақ филим фестивали, мәдәний вә илмий паалийәтләргә тәһдит ишләткәнликини тәкитлиди.

Әркинлик өйиниң тәкшүрүп ениқлишичә, 2009 - йили ахбарат әркинлик әһвалида азрақ болсиму яхшилиниш болған район асия - тенч окян райони болуп, баңладеш вә бутанлар "ахбарат әркинлики мәвҗут болмиған дөләт" тин "қисмән мәвҗут болған дөләт" һалиға кәлгән. Буниңдин сирт йәнә, һиндистан, һиндонезийә вә моңғулийиләрниң әһвалидиму қисмән яхшилиниш көрүлгән. Әмма буниңға қарши асиядики чоң дөләт болған хитайниң ахбарат әркинлик әһвали бир йил авалқидинму бәк начарлишип кәткән.

Доклатта мундақ дәп көрситилгән: "хитай даирилири ахбаратқа болған назарәтни ашуруп, уни коммунист партийисиниң тәшвиқатини қилидиған вастигә айландурди. Хитай даирилири йәнә бәзи даңлиқ шәхсләргә даир мәлуматларға, сиясий сәзгүрлүккә игә хатириләш паалийәтлири вә америка президенти барак обаманиң хитайға елип барған зиярәтлиригә даир мәлуматларға чәклимә қойди. Булардин башқа йәнә, хәлқ аммисиниң саламәтлики, тәбиий апәтләр, сақчиханиларда өлгәнләр һәққидә хәвәр берилишини тосиди. 2009 - Йилида хитайда әмәлдарларниң парихорлуқи, муһит булғиниш әһваллириға даир хәвәр ишлигән жорналистларниң тәһдиткә вә шиддәткә учраш әһвали еғирлашти."

Доклатта йәнә, хитай даирилириниң интернеттә өз көз қарашлирини елан қилған кишиләрни узун муддәтлик қамақ җазалириға һөкүм қилғанлиқини, шундақла жорналистлар, интернет сәһиписи игилири, адәттики пуқралар, паалийәтчиләр вә диний затларниң нормал сөз - һәрикәтлириниму чәкләп кәлгәнликини вә ахбарат орунлириниң парихорлуқ, йәр асти паалийәтләр вә хитай һөкүмитиниң барлиқ компютерларға "йешил тосма" орнитиш пиланини әмәлдин қалдурғанлиқиға охшаш интайин нормал болған хәвәрләрниң елан қилинишиниму чәклигәнликини қәйт қилди.

Доклатта хитайдин сирт йәнә, русийә вә иран қатарлиқ дөләтләрму хәтәрлик дөләтләр дәп көрситилгән.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.