Әркинлик сарийи: "әрәб баһари" хитай қатарлиқ истибдат дөләтләрни сарасимигә селип қойди

Әркинлик сарийиниң 2012‏- йиллиқ доклати бүгүн елан қилинди. Доклатта дунядики йүз нәччә дөләтниң 2011‏- йилидики кишилик һоқуқ вә әркинлик вәзийитигә баһа берилип, "әрәб баһари" ниң дуня демократийисигә үмид беғишлиғанлиқи, хитай қатарлиқ истибдат дөләтләрни сарасимигә селип қойғанлиқи илгири сүрүлгән.
Мухбиримиз әркин
2012-01-19
Share
tunis-namayish-305.jpg Туниста намайишчилар ливийә консулиниң алдида намайиш қилмақта. 2011-Йили 21-феврал.
AFP

Америка әркинлик сарийи дунядики әң бурун қурулған кишилик һоқуқ органлириниң бири болуп һесаблиниду. Мәзкур орган 1945‏-йили сабиқ америка президенти розвелтниң ханим елинур розвелтниң башчилиқида қурулған иди. Мәзкур орган 1972‏-йилдин буян һәр йили кишилик һоқуқ доклати елан қилип, демократийә, кишилик һоқуқ ишлирини қоллап кәлмәктә.

Әркинлик сарийи пәйшәнбә күни өзиниң 2012-йиллиқ доклатини елан қилип, 2011‏-йили хитай қатарлиқ бир қисим әлләрдә пикир қилиш, ахбарат, интернет вә өктичиләрни бастуруш қатарлиқ сиясий әркинлик вә пуқралар һөрлүки җәһәтләрдики вәзийәт арқиға чекингән болсиму, бирақ бу бир йилда йәнә демократийигә болған үмидниң күчәйгәнлики, әрәб баһари инқилаби истибдат дөләтләрни сарасимигә селип, дуняда демократийигә үмид беғишлиғанлиқини илгири сүргән. Доклатта, 2011‏-йили әрәб баһари оттура-шәрқ вә шимали африқидики һакимийәтләрни тәвритип ташлиғанлиқи әскәртилип, дунядики истибдат һакимийәтләрниң сабиқ совет иттипақи ғулап чүшкәндин буянқи әң зор риқабәткә дуч кәлгәнликини билдүргән.

Әркинлик сарийиниң президенти дәйвид кремир әрәб баһариниң тәсири һәққидә тохтилип, дунядики өзгиришиниң һәммисини иҗабий дәп кәткили болмисиму, бирақ өзгириш келәчәккә үмид беғишлаватқанлиқини илгири сүрди. У, "тәқрир мәйдани елип кәлгән пурсәт пүткүл дуняда инкас қозғиди. Кишиләр бу арқилиқ мустәбит даһийларниң чеқилғили болмайдиған нәрсә әмәсликини һес қилип йәтти. Башқа дөләтләрниң рәһбәрлири худди мисир, тунис вә ливийә рәһбәрлиридәкла йеқиндин тәқиб қилинмақта. Һәтта хитай даирилириниң техиму көп иҗтимаий паалийәтчиләрни бастурушта өзигә болған ишәнчиниң өткән йилқидин төвәнләп кәткәнлики намаян болди. Русийиликләр өткән ай тунҗи қетим зор көләмлик намайиш қилип, виладимир путин вә у вәкиллик қилидиған хиянәтчи системиға қарши наразилиқини ипадилиди. Бермида мәйданға кәлгән өзгиришләр болса келәчәккә үмид беғишлимақта" дәп көрсәтти.

Әркинлик сарийиниң доклатида тунис диктатори зәйнәл абидидин бин елиниң ағдурулуп, туниста әркин сайлап елип берилишини 2011‏-йили йүз бәргән демократийигә қарап меңиш йолидики зор қәдәм, дәп көрситилгән. Бирақ йәнә, тунис қатарлиқ дөләтләрдики бу хил өзгириш бәзи дөләтләрни әндишигә селип, демократийигә қарши тәдбир алғанлиқи, хитай һөкүмити өктичиләрни бастурушни күчәйтип, демократийигә қарши қаттиқ тәдбирләрни йолға қойған дөләтләрниң бири икәнликини билдүргән.

Әркинлик сарийи доклатида әскәртип, "хитайда, даириләр қаһирәниң тәқрир мәйданида йүз бәргән вәқәләргә қолға елиш, нәзәрбәнд қилиш, ахбаратни чәкләш, торни контрол қилишни күчәйтиш қатарлиқ әсәбий васитиләр арқилиқ инкас қайтурди" дәп тәкитлигән.

Әркинлик сарийиниң тәтқиқат ишлириға мәсул муавин президенти арк пуддиңтон пәйшәнбә күни вашингтонда өткүзүлгән ахбарат елан қилиш йиғинида әскәртип, "әрәб баһари оттура шәрқ сиртидики районларда әкс сада пәйда қилди. Хитайда ясимән инқилаби чақириқи оттуриға қоюлуп, хитай һөкүмити буниңға нормал болмиған йоллар билән тутқун қилиш, из-дерәксиз йоқитиветиш, торни контрол қилиш қатарлиқ васитиләр арқилиқ әсәбийлик вә тәлвилик билән инкас қайтурди" дәп көрсәтти.

 Лекин арк пуддиңтон хитайда ахбарат вә өктичиләргә қаритилған бастуруш күчәйгән болсиму, бирақ асиядики башқа әлләрдә бәзи иҗабий тәрәққиятларниң барлиққа кәлгәнлики, өзлириниң бермида йүз бәргән өзгиришләрдин еһтиятчанлиқ билән үмидвар икәнликини, сингапор тарихида тунҗи қетим әң демократик сайлам өткүзүлгәнлики, шундақла йәнә һиндонезийә, малайшия қатарлиқ әлләрдә бәзи иҗабий өзгиришләрниң йүз бериватқанлиқини әскәртти.

Әркинлик сарийи б д т ниң1948-йили мақулланған кишилик һоқуқ хитабнамисини өлчәм қилип, дунядики барлиқ дөләтләрниң 2011‏-йилдики сиясий әркинлик вә пуқралар һөрлүки җәһәттики әһвалини баһалап чиққан. юқириқи икки саһәдә вәзийити әң яхши дөләткә 1 номур, әң начар дөләткә 7 номур берилгән. Хитай сиясий әркинлик әһвали җәһәттә 7 номурға, пуқраларниң һөрлүк әһвали җәһәттә 6 номурға еришип, дунядики бу икки саһәдә әң начар вә начар дөләт болуп баһаланған.

Әркинлик сарийиниң юқири дәриҗилик тәтқиқатчиси сара кукниң илгири сүрүшичә, 2011‏-йили хитайниң сиясий вә пуқралар һөрлүки җәһәттики әһвали болупму, уйғур вә тибәтләрниң бу җәһәттики әһвали йәниму начарлашқан. У мухбиримизниң зияритини қобул қилип, уйғур елиниң вәзийити 2009‏-йили "5‏-июл вәқәси" дин кейинму яхшиланмиғанлиқини билдүрди.

Сара кук ханим мундақ дәйду: "уларниң бу җәһәттики әһвали бурунла наһайити начар иди. Бу икки райондики әһвалниң барғансери начарлишип кетиши 2008 вә 2009‏-йили йүз бәргән аммиви наразилиқ вәқәлиридин башланған. Кейинрәк тибәт вә шинҗаңда вәзийәт бир аз юмшиған болди. Шинҗаңда интернет пүтүнләй үзүп ташланған иди. Лекин 2010‏-йили интернет әслигә кәлди. Бирақ мутләқ көп қисим җайларда йәнила қаттиқ бастуруш мәвҗут. Уларниң әһвали буниңдин 4‏-5 йил бурунқидинму начар. яхширақ иди. Болупму сәзгүр вақитларда вәзийәт илгириләп яманлишип, бихәтәрлик күчлириниң тәкшүрүш, тәқиб қилиш вә тутқун қилиш һәрикити көпийиду. Бу хил тутқун қилиш вәқәлиригә даир конкрет учур елиш қийин болсиму, бирақ бихәтәрлик күчлириниң пуқраларға оқ чиқарғанлиқи, қолға елиш, түркүмләп қамақ җазасиға һөкүм қилиниватқанлиқиға даир хәвәрләр кәлмәктә. Шуңа у йәрдики вәзийәт наһайити еғир."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт