Ezerbeyjanda mehmut qeshqiri yili munasiwiti bilen 3 kitab neshir qilin'ghan

2008 - Yili mehmut qeshqiri yili munasiwiti bilen herqaysi döletlerde bolupmu türkiye we ottura asiya türkiy jumhuriyetliride ilmiy muhakime yighinliri échilghandin bashqa mehmut qeshqiri we uning türkiy tillar diwani heqqide kitablar neshir qilinmaqta.
Muxbirimiz erkin tarim
2008-09-19
Share
turkolog-ramiz-esker-305.jpg Sürette, türkiy tillar diwanini ezerichige terjime qilghan, bakudiki mehmut qeshqiri wexpining qurghuchisi baku kawkaziye uniwérsitéti oqutquchisi dr. Ramiz esker ependi muxbirimizning ziyaritini qobul qilmaqta.
RFA Photo / Erkin Tarim

 Yéqinda türkiy tillar diwanini ezerichige terjime qilghan, bakudiki mehmut qeshqiri wexpining qurghuchisi baku kawkaziye uniwérsitéti oqutquchisi dr. Ramiz esker ependining mehmut qeshqiri heqqide yazghan 2 kitabi neshir qilin'ghan bolup, 3 - kitabi yéqinda neshir qilinidiken. Bu ikki kitabning ichide `mehmut qeshqirining ming yilliq xatirisi ming bibli'ografik körsitish` namliq esiri dunyada tunji qétim neshir qilin'ghan alahide bir eser iken. Bu kitabta 18 tilda neshir qilin'ghan mehmut qeshqiri we türkiy tillar diwani heqqide ming kitab we maqale heqqide qisqiche melumat bérilgen.

Biz bu kitab we özining 2008 - yilining mehmut qeshqiri yili qilip békitilishi munasiwiti bilen élip barghan tetqiqatliri heqqide téximu tepsili melumat élish üchün ramiz esker ependi bilen söhbet élip barduq:

Hörmetlik ramiz esker ependim, siz 2008 - yili mehmut qeshqiri yili munasiwiti bilen élip barghan xizmetliringiz heqqide bizlerge melumat bergen bolsingiz ? dégen su'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: "méning qolumda hazir ikki kitab bar, birining ismi" mehmut qeshqirining ming yilliq xatirisi ming bibli'ografik körsitish" . Bu kitab 96 bettin terkip tapqan bolup, kitab 5 - ayda bakuda ming bir mahni neshriyati teripidin neshir qilindi. Bu kitabta 18 tilda neshir qilin'ghan mehmut qeshqiri we türkiy tillar diwani heqqide ming kitab we maqale heqqide qisqiche melumat berdim. Kitabning béshida `dunya tilshunasliq ilmining pishiwasi` namliq mehmut qeshqiri heqqide yézilghan bir maqalem bar. Arqisidin ezerbeyjan, türk, özbek, Uyghur, qazaq, türkmen, tatar, bashqurt, tajik, fars, xitay, yapon we rusche, fransuz, némis, italiyanche qatarliq toplam 18 tilda ming parche eserning ismini tizip chiqtim. Men bu kitab chiqqandin kéyin uningdin yüz nusxisini enqere hajettepe uniwérsitéti teripidin échilghan ilmiy muhakime yighinigha ekeldim. U yighin'gha qatnashqan mutexessislerge sowgha qildim. Ular bu kitabqa intayin yuqiri baha berdi, bir kitabta mehmut qeshqiri heqqide yézilghan ming eserning ismi we bu eserler heqqide qisqiche melumat bérilishi intayin yaxshi boptu, déyishti. Men ulargha: men mehmut qeshqirining tughulghanliqining ming yilliqi bolghanliqi üchün ming yilgha ming paydilan'ghan eserler tizimliki teyyarlidim dédim. Ikkinchi kitabim bolsa 192 bettin terkip tapqan bolup kitabning ismi `mehmut qeshqirining türkiy tillar diwani namliq esirining bibli'ografik we grammatik qoshumchiliri`. Bu kitabqimu men özem qol qoyup 7 - ayda neshirge sundum we - 8 ayning birinchi küni neshirdin chiqti. Bu kitabningmu bash qismida `dunya tilshunasliq ilmining shah esiri` namliq bash maqale bar. Yene 18 tilda bibli'ografi we 1301 eser ismi bar. Axirida yene bir maqalem bar, bu maqalemning ismi `türkiy tillar diwanining grammatik qoshumchiliri we uning ehmiyiti`. Kéyin türkchidiki qoshumchilar üstide mexsus toxtaldim. Türkiy tillar diwanida 930 qoshumche chiqti, ta 1000 yil burun 930 qoshumchining bolushi büyük bir ish. Bügün biz ezerichini tereqqi qilghan bir til, edebiyat, matématika, fizika, ximiyidin türlük atalghular bar désekmu yenila 930 söz qoshumchisi yoq bolushi mumkin. Men bu kitabni chet'ellergimu tarqitimen. Chet'ellerdiki mutexessislergimu bu kitabni ewetimen."
 
Hörmetlik dr. Ramiz esker ependi bu kitablar heqiqeten intayin zor ehmiyetke ige bir kitab boptu, burun bu heqte kitablar neshirdin chiqip baqqanmu yaki bu sizningkisi tunjisimu ? dégen su'alimizgha shundaq jawab berdi: "yoq. Bu méning tunjisi, burun bu heqte yaxshi maqaliler chiqqan. Mesilen yawropada, ottura asiyada, rusiyide, türkiyide bu heqte nahayiti yaxshi maqaliler élan qilin'ghan. Emma bundaq toplam sheklide yézilghan emes. Biri bir maqalini oqusa bashqa birini oqush imkani yoq idi. Emdi méning bu esirimdin dunyada mehmut qeshqiri heqqide yézilghan pütün eserlerni köreleydu.

Dr. Ramiz esker ependim, bu zor bir ish boptu, siz 18 tilda bu bibli'ografiyini qandaq yighdingiz ? buni radi'o anglighuchilirimizgha sözlep bergen bolsingiz ?
 
"Men yillardin béri bu téma üstide ishlewatimen. Men aldi bilen ruschida bularni tépip chiqtim. Rusche maqalilerni oqughinimda ularda bérilgen menbe eserlerge qaridim we u arqiliq bashqa tillarda we bashqa tetqiqatchilar teripidin neshir qilin'ghan maqalilerni bir - birlep tépip chiqtim. Türkche maqalilernimu hem shundaq qildim. Mesilen istanbul unwérsitétidin dotsént doktor halil bal, türkiye radi'o - téléwiziye idarisidin seyfettin altayli qatarliqlarning maqaliliri arqiliq buninggha ulashtim. Ottura asiya qismini bolsa ezerbeyjan xewer agéntliqining bir muxbiri bar, u qazaqistan, qirghizistan, türkmenistan, tajikistan qatarliq döletlerge bérip kélip turidu. Uningdin manga u döletlerdin mehmut qeshqiri toghruluq chiqqan matériyallar bolsa yighip ekilip bergin, dep telep qildim ekilip berdi. Xitay bir tetqiqatchining kitabinimu taptim. Wén'giriyidin ekeldürdüm. Mana mushundaq usullar bilen asta - asta bularni yighishqa bashlidim. Lékin heqiqeten tes boldi pütün bu kitablarni yighishim. Mehmut qeshqiri qandaq "birim birim ming bolur, tama tama köl bolur", dégen bolsa, méning bu ishimmu ene shundaq boldi."
 
"Heqiqeten nahayiti ehmiyetlik bir ish qilipsiz. Axirida sizdin shuni sorimaqchimen, 2008 - yili mehmut qeshqiri yili munasiwiti bilen némilerni démekchisiz, bundin kéyin yene némilerni qilmaqchisiz? dégen su'alimizgha ramiz esker ependi shundaq jawab berdi: "méning shu'an monografim bésilish aldida turmaqta. Hazir metbe'ede. Bu kitabimmu 432 bettin terkip tapqan, kitabning ismi bolsa `mehmut qeshqiri we uning türkiy tillar diwani namliq esiri`. Men kitabqa Uyghurche isminimu yazdim. Kitab 9 - ayda neshirdin chiqidu. Men bu kitabim bilen proféssorluq unwanimni alimen. Bu kitab qélin muqawiliq qilinip nahayiti yuqiri süpetlik chiqirilmaqchi. Bu kitabnimu türk dunyasigha sowgha qilimen. Méning eng muhim xizmetlirimdin birsi bu kitabim bolghusi."
     

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet