Gérmaniye axbaratlirida xitaydiki insan heqliri weziyiti toghrisidiki uchurlar

6 - Ayning 27 - küni gérmaniyilik dangliq kino artisi xannés yanké(Hannes Jaenicke) xanimning sumrugh, yeni po'enix téléwiziye qanilining "di'alog" programmisida tibetlikler we Uyghurlar toghrisida qilghan sözi, gérmaniye yuqiri derijilik hökümet xadimlirining jiddiy diqqitini tartqan idi. Sabiq bash ministir hélmut, hazirqi tashqi ishlar ministiri shitayin mayér(Stein Meir) we sotsiyal démokratlar partiyisi re'isi bék(Beck)lar derhal inkas bildürüp, xannés yanké xanimni "éghizini yumush" qa dewet qilghan.
Muxbirimiz ekrem xewiri
2008-07-03
Share

 Emma béyjing olimpik musabiqisige teklip qilin'ghan xannés yanké xanim "éghizini yumush"ning höddisidin chiqalmaydighanliqini, olimpik musabiqisining xitaydiki insan heqliri weziyitige we kishilik erkinlikke choqum ijabiy tesir körsitishi kéreklikini tekitligen.

Xitayning basturushi dawam qilmaqta

Bérlin we bonn gézitliridiki melumatlarda körsitilishiche, xannés yanké xanim: "bügünki xitay olimpiki bilen 1936  -  yili natséstlar gérmaniyisi ötküzgen olimpikning hich perqi yoq. Xitaydiki insan heqliri weziyiti barghansiri esheddiylishiship, dirammatik tüs almaqta. Xitay hökümiti tibetlikler we Uyghurlar üstidin qattiq basturushni dawam qilmaqta, eger xitay olimpiki xitlér zamanidikidek élip bérilmaqchi bolsa, men buninggha maqul démeymen" dégen.

Xannés yanké xanim yene, xitay teshwiqatliridiki saxtiliqlar, muxbirlarning erkin pa'aliyet élip baralmasliq mesilisi, sichu'endiki yer tewreshte qazagha uchrighan oqughuchilar hemde ularning ata  -  anisining qolgha élinish mesilisi üstidimu toxtalghan. Xitayni fashisték diktator döletke oxshatqan. Köpligen ixlasmeni hem tamashibini bolghan bu dangliq artisning sözi, gérmaniye metbu'atliri we jama'iti arisida küchlük tesirler peyda qilghan.

Xitayning gherbke  qarita teshwiqati

Ard téléwiziye qanilining 2  -  iyuldiki neqillirige  qarighanda, xitay hökümiti üch neper tibet mutexessisni yawropagha ewetken. Yawrupa elliride tibet mesilisining esli mahiyitini ashkarilash, yeni tibetning ezeldin xitayning bir qismi bolghanliqini chüshendürüsh hemde tibettiki bextiyar turmushni anglitish wezipisini zimmisige alghan bu mutexessisler 7  -  ayning 1  -  küni tunji bolup, bérlindiki xitay bash elchixanisida muxbirlarni kütüwélish yighini ötküzgen. Ular tibet weziyitining muqimlashqanliqini, ilgirikidek parawan turmushning bashlan'ghanliqini söz muqeddimisi qilghan.

Xitaydin kelgen bu mutexessisler muxbirlarning so'allirigha jawab bergende, yenila xitay hökümitining esli meydanigha sadiq halda, dalay lamani bölgünchilikte eyibligen hem uni musteqilliq idiyisidin heqiqi waz kechmidi, dep qaraydighanliqini bildürüshken.

Xitayning teshwiqati ishenchisiz

Emma bu söhbet sorunigha daxil bolghan gérmaniye muxbirliri, özlirining tibet heqqidiki so'allirigha qana'etlinerlik jawab  alalmighanliqini otturigha qoyghan.

Ular, chet'el muxbirlirining tibette heqiqi tekshürüsh élip bérish pursitige érishelmigenlikini, xitay kompartiyisining bir tereplime teshwiqatlirigha ishinishni xalimaydighanliqini, tibette burunqidinmu better zulum we ensizchilik höküm sürüwatidu, dep qaraydighanliqini tekitleshken. Özlirining tibet weqesi jeryanida qolgha élin'ghan mingdin artuq kishining teqdirige téximu qiziqidighanliqini ipadileshken.

Xitay sawaqni qobul qilishi kérek

Gérmaniye dolqunliri radi'osining 7  -  ayning 2  -  künidiki "gérmaniye axbaratida tibet mesilisi téximu ilgiriligen halda munazire qilinmaqta" namliq xewiride bolsa, tibet weziyiti analiz qilin'ghan we xitayning dalay lama wekilliri bilen élip barghan söhbitining ijabiy netije hasil qilishidin gumanlinishqa bolidighanliqi ilgiri sürülgen. Xewerde "frankfurt pul mu'amile géziti" ge bésilghan mundaq bir jümle neqil ornida ishlitilgen. "Xitayning dalay wekilliri bilen körüshüsh qararini élishi, peqetla gherb  ellirige körsitip qoyushni meqset qilghan. Hazir eng muhim bolghini, xitay partiye rehberliri tibet weqesidin ders aldimu yoq hemde qandaq ders aldi? dégendin ibaret".

"Mesh'el"de xitay zulumi toghrisida körünüshler

6  -  Ayning 30  -  küni yene, sumrugh téléwiziye qanili tibet weqesi heqqide "mesh`el" namliq köp qisimliq bir höjjetlik filimni körsetken. 7  -  Ayning 1  -  küni gérmaniye kündilik géziti uninggha qarita obzor élan qilghan. Obzorda mundaq déyilgen: "xitay hökümiti özining sanliq istatistikiliq melumatlirini sir tutidu. Emeliyette tibettiki iqtisadi ilgirilesh tibet xelqige héchqandaq payda élip kelmigen. Mutleq köp qisim tibetlikler charwichiliq we déhqanchiliq bilen tirikchilik qilidu. Ularning köp sanliqi sawatsiz. Sheherlerde ulargha ish yoq. Ish orunlirini xitaylar igilep bolghan. Ma'arip terbiyisi tibette omumlashmighan. Xitay igilikining tereqqi qilishining eksiche, barghansiri namratliq, qalaqliqqa patqan tibetliklerde xitay mustebit hökümranliqigha qarshi keypiyat bash kötergen".

"Mesh'el" namliq filimde bolsa, tibettiki insan heqliri depsendichilikige keng yer bérilgen. Tibette yüz bergen weqe we bundin kéyin yüz bergüsi weqelerning jawabkarliqining xitay hökümitining zimmisida ikenliki ilgiri sürülgen. Eger dalay wekilliri bilen xitay otturisidiki söhbettin netije hasil bolmisa, tibetliklerning yene bir qétimliq qarshiliqining tesewwur qilghusiz aqiwetlerni peyda qilidighanliqidin bisharetler bérilgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet