Gérmaniye tashqi ishlar ministirliki mes'ulining Uyghur mesilisi heqqide éytqanliri

Gérmaniye paytexti bérlinda ötküzülgen dunya Uyghur qurultiyi, wakaletsiz milletler teshkilati we amérikining démokratiyini ilgiri sürüsh fondi birlikte teshkilligen 2 - nöwetlik Uyghur rehberlirini démokratiye we insan hoquqliri boyiche terbiyilesh kursida gérmaniye tashqi ishlar ministirliki mes'uli no'oka ependimu söz qilghan idi.
Muxbirimiz erkin tarim xewiri
2008-05-02
Share
german-tashqi-nooka-305 Nooka ependi sözide, uyghur mesilisi, uning hel qilish yolliri we gérmaniye hökümitining uyghur mesilisige bolghan köz qarashliri qatarliq témilar heqqide toxtaldi.
RFA Photo
 No'oka ependi sözide, Uyghur mesilisi, uning hel qilish yolliri we gérmaniye hökümitining Uyghur mesilisige bolghan köz qarashliri qatarliq témilar heqqide toxtaldi.

No'oka ependi sözini mundaq bashlidi: "hörmetlik rabiye qadir xanim hörmetlik yighin'gha qatnashquchilar bu yighin'gha méni teklip qilghanliqinglar üchün köp rehmet. Ötken yili 10 - ayda men rabiye qadir xanimni qobul qilghan waqtimda, u manga Uyghurlar we Uyghurlarning bügünki weziyiti heqqide etrapliq melumat bérip ötken idi. Shu waqittin kéyin men Uyghur mesilisige alahide köngül bölüshke bashlidim."

Gérmaniye tashqi ishlar ministirliki rehberliridin no'oka ependi bu échilish murasimigha kélishtiki meqsidi üstide toxtilip mundaq dédi:"hemminglargha melum bolghinidek yéqindin béri tibet toghrisida nahayiti köp xewerler chiqiwatidu. Emma Uyghurlar heqqide unchiwala köp xewer chiqqini yoq. Men bu yerge peqetla kursinglarning échilish murasimigha qatnishish üchün kelginim yoq, bu méning Uyghurlargha bolghan söygü we muhebbitimnimu ipadileydu."

No'oka ependi Uyghur rehberlirini yétishtürüsh kursining échilish murasimida qilghan sözide siyasetchilerning bir yerde weqe yüzbergendin kéyin emes, weqening aldini élish üchün tirishchanliq körsitishi kéreklikini éytip mundaq dédi:"11 - séntebir weqesidin kéyin xitayda peqet tibetlerningla emes, pütün az sanliq milletlerning heq we hoquqlirining depsende bolghanliqimu uchuq ashkara otturigha chiqti. Bu qétim tibette yüz bergen weqeni xitay hökümitining qattiq qolluq bilen basturushi wehshiylerche bir ehwal. Biz siyasetchiler, zhornalistlar shuninggha diqqet qilishimiz kérekki, bezi yerlerde qanliq weqeler yüz bergendin kéyin u yerlerge köngül bölmey, weqe yüz bérishtin burun u mesililerge köngül bölüshimiz, u mesililerni hel qilish üchün tirishishimiz kérek. Tibette yüz bergen'ge oxshash weqelerni aldin mölcherlep uning meydan'gha kélishining aldini élish üchün tedbir élishimiz kérek. Bu peqetla Uyghur we tibetler heqqidila emes pütün éziliwatqan milletler we toqunushlar üchünmu ötidu."

No'oka ependi sözide xitay hökümiti bilen xitaydiki az sanliq milletler arisidiki toqunushni hel qilish yolliri üstide toxtilip mundaq dédi: "biz xitaydiki az sanliq milletler bilen xitay hökümiti otturisidiki toqunushni qandaq hel qilish mesilisi toghruluq uzun wedilik siyaset tépishimiz kérek. Biz olimpik tenterbiye musabiqisi bashlinishtin burun xitayda boliwatqan insan heqliri depsendilirini biterep bir shekilde dunyagha anglitishimiz kérek. Biz gherb döletliri démokratiyilik hökümetler diktator döletlerde olimpik musabiqisining ötküzülüshini qobul qilalmaymiz. Biz olimpik musabiqisigha siyasetni arilashturmayli désekmu, buning özi bir siyaset. Bir terep buninggha siyaset arilashturiwatsa sen qopup yene bir terepke buninggha siyaset arilashturma déseng bolmaydu. Biz gérmaniye hökümiti bolush süpitimiz bilen dunyaning herqaysi döletlirige qoyghan telipimizni xitayghimu qoyimiz, hergiz xitaygha ayrim bir siyaset élip baralmaymiz. Xitaydiki insan heqlirige köngül bölsek xitaygha paydiliq. Bu mesililerni toghra hel qilish üchün mesililerni chongqur analiz qilishimiz kérek. Bu sherqiy türkistan üchünmu shundaq, xitay hökümiti sherqiy türkistanda néme üchün bundaq qalaymiqanchiliqlar meydan'gha chiqiwatidu? bu so'alni yaxshi oylishishi kérek. Biz xitay hökümitige dawamliq halda buni dep kéliwatimiz. Uyghurlar bilen xitaylar bir - birige hörmet qilmastin, dawamliq halda bir bir - birige öchmenlik qilsa bu mesilini hel qilghili bolmaydu. Öz'ara söhbet élip barsa bu mesile asan hel bolidu. "

No'oka ependi sözide gérmaniye we yawropa parlaméntining xitayni xelq'ara qanun'gha ri'aye qilishqa chaqirip mundaq dédi: "gérmaniye hökümiti we yawrupa birliki parlaménti xitay bilen az sanliq milletler otturisidiki mesililerni hel qilish üchün xitay hökümiti az sanliq milletler bilen di'alog qurushqa, xelq'ara qanun'gha ri'aye qilishqa chaqirip kéliwatidu. Az sanliq milletlerni razi qilish üchün xitaylarningmu tirishchanliq körsitishi kérek. Xitayning zémin pütünlikini buzmastin bu ixtilaplarning hel bolishi kérek. Uyghurlargha diniy we medeniy aptonomiyini bérishi kérek. Biz gérmaniye hökümiti, az sanliq milletlerning öz tilini, dinini, örp adetlirini, öz tarixini saqlap qélish sherti bilen xitay hökümitining az sanliq milletler bilen muzakire élip bérishini telep qilimiz. Xitayning az sanliq milletlerge qarshi qattiq qolluq siyaset élip bérishi, xewerlerni qamal qiliwélishi weqelerni chongaytiwétiwatidu."

Gérmaniye tashqi ishlar mes'uli no'oka ependi gü'antanamodiki Uyghurlar heqqide toxtilip mundaq dédi: "sözümni tamamlashtin burun gü'antanamodiki Uyghurlar heqqidimu toxtilip ötmekchimen. Bu kishiler amérikining sotida aqlinip chiqti. Gü'antanamodiki Uyghurlar bigunah, ularning qoyup bérilishi kérek. Eng échinishliq bolghini shuki xitay hökümiti pütün Uyghurlarni dunyagha térrorist dep körsitishke tirishiwatidu bu toghra emes. Térorchi emes kishilerni térrorist déyish xeterlik bir mesilidur. Dunyada héchqandaq dölet gü'antanamodiki 17 Uyghurni téxi öz dölitige qobul qilip alalmidi, bu biz yawropaliqlar we amérika üchün uyat bir ishtur. Gérmaniye hökümitimu gü'antanamodiki Uyghurlarning baldurraq qutulup chiqishi üchün zimmisige chüshken wezipini ada qilishi kérek."

No'oka ependi sözini mundaq tamamlidi: "xitaylar bu ishlar hel bolsun dése qattiq qolluq bilen emes muzakire yoli bilen hel qilishi kérek. Bizning xitaylar bilen élip bériwatqan insan heqliri muzakirilirimizni dawam qildurimiz. Xitaylar olimpikni ötküzimen dése choqum xelq'ara qanun'gha boy sunushi kérek. Kursinglarning muweppeqiyetlik bolushini tileymen."
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet