Gu'entanamodiki Uyghurlarning teqdiri yene mu'elleqte qaldi

Amérika aliy soti aldinqi hepte gu'entamoda tutup turuluwatqan 5 Uyghurning amérikigha orunlishish telipini ret qildi.
Muxbirimiz irade
2011.04.25
guantanamo-jinayetchiler-305.jpg Gu'antanamodiki jinayetchiler. 2002-Yili 11-yanwar.
AFP

Amérika aliy sotining bu qarari némini ipadileydu? bu, ularning amérikigha yerlishish arzusining yoqqa chiqqanliqining ipadisimu? biz amérika aliy sotining 5 Uyghur heqqide chiqarghan qarari heqqide washin'gtondiki adwokat nuri türkel ependini ziyaret qilduq. Töwende muxbirimiz irade teyyarlighan programmigha diqqet bergeysiler.

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, 2001-yili amérikining afghanistandiki heriketliri jeryanida qolgha élinip, kubadiki gu'entanamo türmisige solan'ghan 22 Uyghurning amérika düshmini bolmighanliqi, ularning “Xata waqitta, xata jayda turup qalghan” gunahsiz kishiler ikenliki éniqlan'ghandin kéyin, amérika ularni orunlashturidighan 3-dölet izdep kelgen. Amérikining bir qisim diplomatiyilik pa'aliyetliri netijiside bu Uyghurlarning 17 nepiri ilgiri -kéyin bolup, albaniye, palaw, bérmuda we shwétsariye qatarliq döletlerge orunlashturulghan idi.

Hazir gu'entanamo türmiside qalghan yene 5 Uyghur bolsa, tinch okyandiki aral döliti palawning wetendashliq siyasetliri qatarliq bir qatar sewebler tüpeylidin palawgha bérishni ret qilghan we amérika fédéral sotigha erz sunup, özlirini amérikigha orunlashturushini telep qilghan idi. 2008-Yili amérikidiki rayonluq fédéral sot ularning bu telipini qobul qilghan bolsimu, emma kéyin ottura sot mezkur qararni aghdurup tashlighan idi. Uyghurlar buninggha naraziliq bildürüp, qayta erz sun'ghandin kéyin amérika aliy soti mezkur dawani körüp chiqishqa qarar qilghan. Emma aldinqi hepte yeni 4-ayning 18-küni amérika aliy soti dawani körüp chiqqandin kéyin resmiy qarar chiqirip, bu Uyghurlarning amérikigha yerlishish telipini ret qildi. Undaqta amérika aliy sotning chiqarghan bu ret qarari némidin dérek béridu?

Yuqirida bizge chüshenche bergen washin'gtondiki Uyghur adwokat nuri türkel ependidur. U amérika aliy sotining mezkur ret qararini chiqirishigha seweb bolghan amillar üstide toxtilip mundaq dédi.

5 Uyghurning amérikigha orunlishish telipi ret qilin'ghandin kéyin bu heqtiki xewerler amérikida chiqidighan dangliq gézitlerning hemmiside dégüdek élan qilinip, bu heqte mulahiziler élan qilindi. Nyu yorkér, los-anjélis waqti, washin'gton pochtisi géziti qatarliq axbarat wasitiliride élan qilin'ghan obzorlarda bu 5 Uyghurning amérikigha orunlishish telipining ret qilin'ghanliqigha epsuslinish tuyghusi hakim boldi. Uningda aqlan'ghandin kéyinmu 9 yilghiche gu'entanamoda turuwatqan bu Uyghurlarning amérikigha orunlashturushi kérekliki, amérika prézidénti barak obamaning özining alahide hoquqini ishlitip turup, bu Uyghurlarni amérikigha ekélishi kérekliki otturigha qoyuldi. Nuri türkel ependining bildürüshiche, amérikining asasiy qanunida amérika prézidéntigha alahide ehwallarda amérika dölet mejlisi bilen birlikte eskiriy we köchmen mesiliside alahide qararlarni chiqirish hoquqi bérilgen. Yeni amérika prézidéntigha eskiri we yaki köchmen mesiliside alahide qarar chiqirish, qomandanliq qilish, emir bérish imtiyazi bérilgen. Gerche bu 5 Uyghurning mesilisidimu obamaning shundaq imtiyazi bolsimu, emma amérika dölet mejlisining obamaning qararini qollap -qollimaydighanliqi éniq emes. Nuri türkel ependining qarishiche, eger obama 5 Uyghurni amérikigha ekélimen dégen teqdirdimu, amérika dölet mejlisining buni qollishi éhtimaldin bek uzaq bolup, amérikidiki hazirqi siyasiy weziyetmu bu 5 Uyghurgha paydiliq yönilishte emes iken.

Yeni, yuqiridiki sözlerdin melum bolghandek, 5 Uyghurning dawasi dunyaning omumiy weziyiti shundaqla amérikining hazirqi ichki siyaset weziyitining qurbani bolup ketken. Amérika aliy sotida qarar chiqiridighan ezalarning köpinchisining intayin konsérwatip ezalardin terkib tapqan bolushi, bu Uyghurlarning ehwalini bilidighan ezalarning bolsa az sanda bopqélishi bu5 Uyghur heqqide ret qararining chiqishigha seweb bolghan. Undaqta emdiki qedem néme, ularning teqdiri qandaq bolmaqchi? nuri türkel ependining körsitishiche, dawa yene kelgen jayigha qaytip ketken bolup, axirqi hésabta amérikiliq diplomatlar amérikining diplomatiyilik küchini ishlitip turup, qachan bu Uyghurlarni qobul qilidighan hem shundaqla bu Uyghurlarmu bérishqa qoshulidighan 3-bir dölet tapqanda andin bu mesile hel bolidiken. Yeni, “Xata waqitta xata jayda” turup qalghan bu Uyghurlarning teqdiri ulargha hésdashliq qilip, ularni qobul qilishni xalaydighan yaki amérika bilen bolghan diplomatiyilik menpe'etliri üchün ularni qobul qilidighan 3-bir döletning qolida qaldi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.