Hijriye yilnamisi heqqide qisqiche melumat

Hijriye yilnamisi islam yilnamisi depmu atilidu. U eslide ereblerning yil, ay we künlerni ayning herikiti boyiche hésablaydighan qemeriye yilnamisi asasida barliqqa kélip, hijret ( muhemmed eleyhissalamning medinige köchken) yilini bash yil qilghan bir xil yilname bolup, islam dini arqiliq dunya musulmanliri arisida omumlashqan bir xil yilnamidur.
Muxbirimiz ömerjan toxti
2008-12-29
Élxet
Pikir
Share
Print

Se'udi erebistanning mekke mukerreme shehiride turushluq yash alim abdulla hajim bu heqtiki söhbitimizni qobul qilghan idi.

Abdulla hajim bilen söhbet

Abdulla hajim hijriye yilnamisining békitilishi heqqide toxtilip mundaq dédi:" hijriye yilnamisi muhemmed eleyhissalam islam dinini ereb yérim arilida islam dinini dewet qilishqa bashlighandin tartipla qollinilghan emes, belki islam dini ereb qebililer arisida dewet qilinip 30 yildek waqitqiche ( yeni miladiye 610 - yilidin 639 - yilighiche) yenila ereblerning en'eniwi yilnamisi qollinip kélin'gen idi. Islam dini ereb yérim arilida ronaq tépishtin ilgiri, ereblerning ikki xil yilnamisi bolup, uning biri, déhqanchiliq ishlirida qollinidighan, waqitni quyashning herikiti boyiche hésablaydighan shemsiye yilnamisi, yene biri, diniy pa'aliyetler we tarixiy weqeliklerning waqtini hésablashta qollinidighan, waqitni ayning herikiti boyiche hésablaydighan qemeriye yilnamisi bar idi. Ereb yérim arilida islam hakimiyiti mustehkemlinip, chet'ellergiche kéngiyip, 3 - xelipe ömer ibni xettabning dewrige kelgende, dunyagha eng zor nopuzgha ige bolghan islam dinining özige xas pa'aliyetlirini, weqeliklerni hésablaydighan, dunyadiki musulmanlar ortaq qollinidighan mexsus yilnamisi bolushi lazimliqi hés qilin'ghan we resmiy otturigha qoyulghan. Islam yilnamisida qaysi waqitni yil béshi qilish mesiliside türlük layihiler chüshken. Beziler muhemmed eleyhissalamning tughulghan küni 571 - yilni islam yilnamisining bash yili qilish pikrini otturigha qoysa, beziler eleyhissalam peyghember bolghan 610 - yilni yil béshi qilish pikrini otturigha qoyghan. Köpchilik muhemmed eleyhissalam mekkidin medinige hijret qilghan 622 - yilni islam yilnamisining bash qilish pikrini otturigha qoyghan. Chünki bu hijret weqesi islam dini tarixida hel qilghuch burulushni hasil qilghan ulugh weqe idi. Shuning bilen pütün musulman ölimalarning birdek ittipaqi bilen muhemmed eleyhissalamning mekkidin medinige hijret qilip barghan yilini islam yilnamisining bash yili qilishni we bu yilnamining namini 'hijriye' dep atashni belgiligen."

Hijriye yilnamisining Uyghur élige kirishi

Abdulla hajim hijriye yilnamisining Uyghur élige kirishi heqqide toxtilip mundaq dédi:" Uyghur élide hijriye yilnamisini qollinishqa ötüsh tarixi Uyghurlarning islam dinini qobul qilghan deslepki chaghlirigha bérip yétidu. 9 - Esirning axirlirida, islam dini Uyghurlar arisigha tarqalghandin kéyin, bolupmu qaraxaniylar sulalisidin sultan sutuq bughraxan islam dinini qobul qilip, dölet tewelikini islamlashturup we kéyinche islam dini qilinip békitilgendin kéyin, hijriye yilnamisi pütün sistémisi boyiche Uyghur en'eniwi yilnamining ornini élip, diniy ishlar hem din'gha munasiwetlik ishlar, shundaqla turmush saheliridimu bu yilname qollinilidighan bolghan.Uyghurlardin chiqqan nurghun alimlar - tarixchilar, tilshunaslar, edibler, peylasoplar, tiwiplar, neghme - sen'etchilermu öz eserliride waqitni hijriye yilnamisi boyichila bayan qilidighan bolghan. Peqet yéqinqi zaman'gha kelgendila, miladiye yilnamisi Uyghur we bashqa milletler arisida tarqilip, asasiy orunni igilidi. Emma diniy sahelerde, bolupmu héyt - ayemlerning waqtini hésablashta, yenila hijriye yilnamisi qollinilmaqta."

Hazir islam - ereb elliri, bolupmu ereb elliri diniy sahelerdila emes, belki pütün sahelerde, hetta adettiki turmushtimu hijriye yilnamisini qollanmaqta.

Toluq bet