Түркийидики мәзлумлар җәмийити 2010 ‏- йиллиқ шәрқий түркистандики инсан һәқлири һәққидә доклат елан қилди(1)

Мәзлум дәр исими билән тонулған "инсан һәқлири вә мәзлумлар һәмкарлиқ җәмийити" тәрипидин шәрқий түркистандики инсан һәқлири һәққидә 2010 ‏- йиллиқ доклат елан қилинди.
Ихтийари муһбиримиз арслан
2010-11-26
Share
insan-heqliri-dokilati-305.jpg Доклатниң муқависи
RFA

Мәзлум дәр җәмийити һәр йили дунядики һәр қайси дөләтләрдә кишилик һоқуққа алақидар тәкшүрүш вә тәтқиқат елип берип, кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә алақидар доклат елан қилип кәлмәктә.

 Мәзкур тәшкилат уйғурларниң кишилик һоқуқлири һәққидә мәхсус шәрқий түркистандики инсан һәқлири доклати дегән нам билән 92 бәтлик бир доклат тәйярлиған вә бу доклатни журнал шәкилдә нәшр қилдүрүп мунасивәтлик орган вә шәхсләргә тарқатмақта.

Доклатта, уйғурлар вә шәрқий түркситанниң тарихи вә омумий вәзийити һәққидә қисқичә чүшәнчә берилгән. Хитайниң сот мәһкимиси вә асасий қанун бәлгилимиләрниң иҗра қилинмаслиқи, шәрқий түркистанниң қануни вәзийити һәққидә тохталған. Доклатта йәнә, түрмиләрдики наһәқчилиқлар, бигунаһ тутқун қилиш, түрмиләрдә искәнҗә вә қийин қистаққа елиш, намайиш қилишқа йол қоймаслиқ вә топлиниш һәқ ‏- һоқуқлириниң дәпсәндә қилиниши, аммивий тәшкилат мәсилилири, тәшкиллиниш һоқуқиниң дәпсәндә қилиниши, ахбарат вә пикир әркинлики һоқуқиниң дәпсәндә қилиниши, уйғурларни күчүшкә мәҗбур қилиш вә уйғурларниң сиясий панаһлиқ тәләп қилишиниң сәвәблири һәққидә тәпсилий тохтилип дәлил ‏- пакитлар оттуриға қоюлған.

Доклатта йәнә, етник вә диний айримчилиқ қилиш, уйғурларниң миллий вә диний әркинликиниң дәпсәндә қилиниши, уйғурларниң иҗтимаий, иқтисадий вә мәдәнийәт җәһәттики һәқ ‏- һоқуқлириниң бесимға учраватқанлиқи, уйғур аяллириниң пиланлиқ тоғут вә тоғут чәкләш сияситиниң қурбани болуватқанлиқи һәққидә тәпсилий мәлуматлар дәлил ‏- пакитлар билән йезилған.

Доклатта йәнә, 5 ‏- июл үрүмчи вәқәсиниң келип чиқиши вә бу вәқәниң келип чиқишида хитай һакимийитиниң асасий җавабкар икәнлики һәққидә тохталған.

Доклатта уйғурларниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң омумий әһвали һәққидә тохтилип мундақ дейилгән:
2009 ‏- Йили 5 ‏- июлда шәрқий түркистанда намайишлар елип берилғандин кейин, бу намайишчиларға хитай сақчилириниң қаттиқ қол селишиға пүткүл дуня қарши чиқти вә дуня җамаитиниң диққитини йәнә бир қетим у районға тартти. 7 ‏- Айда вәқә йүз бәргән күнләрдә санақсиз инсанлар тутқун қилинди вә наһәқ тутқун қилинған миңлиған кишиләрдин, вәқә йүз берип аридин бир йил өткән болсиму, һечқандақ хәвәр елинмиди. Хәлқара җамаәт хитайниң елип барған кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә йетәрлик дәриҗидә қаршилиқ көрсәтмиди вә буниңдин җасарәтләнгән хитай даирилири уйғурларниң нурғун һәқ ‏- һоқуқлирини дәпсән қилишни давамлаштурмақта. Мәзлум дәр җәмийити 5 ‏- июл вәқәси йүз бәргәндә авазини йоқири көтүрүп мәйданға чиқти, хитай даирилиригә вәқәни тәкшүрүш үчүн тәләп сундуқ әмма рәт қилинди. Бүгүн йүз бериватқан дәпсәндичиликниң асасий мәнбәси хитайниң башқуруш сестимсида вә әдлийә сестимида көрүлмәктә. Хитайниң сот қилиш сестимисиға қарайдиған болсақ, асасий мәсилиниң сот мәһкимисидә вә қанун чүшәнчисидики пәлсәпәдә икәнликини ениқ көрәләймиз. Буниңға асасланғанда, хитайниң һазирқи сестимисида, коллектип һоқуқлириниң мәнпәити үчүн пүткүл шәхсләрниң ишлириға арилишиш һоқуқи бар. Хитай даирилириниң, шәрқий түркистандики уйғурларниң мәвҗутлуқини йоқ қилиш үчүн иҗра қиливатқан сиясәтлиридин бири гуруппа шәкилдә халиғанчә тутқун қилиш вә түрмиләрдә қийин ‏- қистаққа елиш. Тутқун қилинған мусулман уйғурларниң көп қисми, еғир җазаға тартилиду вә әмгәк қилиш лагерида еғир ишқа селиниду. Гуруппа шәкилдә тутқун қилиниш, түрмиләрдә қийин ‏- қистаққа елиниш, тоюқсиз йоқап кетиш, тутқун қилинғанлардин узун заман хәвәр алалмаслиққа охшаш вәқәләр шәрқий түркистанда йүз бериватқан күндүлүк вәқәләрдур. Хитай қанунлирида искәнҗә вә қийин ‏- қистаққа елиш чәкләнгән болсиму, бу қанун иҗра қилинмайду. Искәнҗә вә қийин ‏- қистаққа елиш, бесим қилиш дөләт сияситиниң вастиси һалиға кәлди.

Доклатниң давамида йәнә мундақ дейилгән: дуняниң һечқандақ йеридә болмиған, әмма шәрқий түркистанда иҗра қилиниватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиридин бири болса, мусулманларниң мәсчитләргә кириш ‏- чиқишиға чәклимә қоюш, мәсчитләрниң дәрвазилириға есилған уқтурушларда мәсчитләргә кириш вә ибадәт қилиш чәкләнгән кишиләр бәлгиләнгән. Охшаш райондики буддистларниң ибадәтханилириниң дәрвазисиға у хил чәклимиләр йезилмайду. Буниңдин шуни көрүвалғили болидуки, хитай даирилири мусулманларға қарита һәм диний, һәм миллий айримчилиқ қилмақта. Буни йошурмастин ашкара елип бармақта.

Доклатта йәнә, мәзлум дәр җәмийити бүгүнгичә уйғур райониға алақидар елип барған хизмәт нәтиҗисидә, хитай һакимийитигә, райондики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә шәртсиз хатимә бериш, шәрқий түркситанниң шинҗаң дегән исмини өзгәртиш вә районни ассимилиятисийә қилиш сияситини әмәлдин қалдуруш, хитайниң чәтәлләрдә яшаватқан уйғурларниң вәтинигә қайтишиға чәклимә қоймаслиқ вә қайтишиға қолайлиқ яритип бериш, шәрқий түркситанда һазирму давам қиливатқан тәшкиллиниш, ахбарат вә пикир әркинликигә қоюлған чәклимиләрниң әмәлдин қалдурулуш, районға хитай көчмәнләрни йөткәшни тохтитиш, хитайлаштуруш сияситини әмәлдин қалдуруш, уйғурларни һәр хил сәвәбләр билән хитайниң ичкири өлкиләргә әвәтишкә хатимә бериш, районда иҗра қилиниватқан һәр түрлүк иқтисадий айримичилиққа хатимә бериш, хәлқаралиқ өлчәмләргә уйғун қанунларни түзүш, шәрқий түркстанда елип бериливатқан атом бомба синақ қилишқа хатимә бериш, пиланлиқ туғут вә туғут чәкләш сияситини бикар қилиш, аялларға қанунсиз тоғди дәп җинайәт артмаслиқ, мусулманларниң диний етиқади вә районниң аптономийә һоқуқини көздә тутуп пиланлиқ тоғут сияситини әмәлдин қалдуруш қатарлиқ җәһәтләрдә хитайға чақириқ қилди.

Мәзлум дәр җәмийити доклатта йәнә, түркийә җумһурийити рәислиригә хитап қилип, шәрқий түркистанға алақидар бир қанчә нуқтиларда диққәт қилишқа агаһландуруп мундақ язған: җәмийитимиз һөкүмәттин, хитай билән давам қиливатқан һәр қандақ мунасивәтләрдә, шәрқий түркистан вә тибәткә охшаш районларда йүз бериватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини алдинқи шәрт қилиш вә мунасивәтләрни буниңға қарита бәлгиләш. Шәрқий түркистанлиқлар бешиға кәлгән қийинчилиқларниң сәвәбидин вәтинини тәрк етишкә мәҗбур болған әһвалда, көчмән уйғурларға һәр түрлүк шараитларни яритип бериш. Шәрқий түркистанда йүз бериватқан кишлик һоқуқ дәпсәндичиликлирини хитай билән болған тиҗарәт мунасивәтлириниң қурбани қилмаслиқ. Шәрқий түркистан мәсилиси һәққидики ташқи сиясәтни қайтидин көздин көчүрүп уйғурларниң вәзийитини түркийә ташқи сияситидә алдинқи қатарға қоюш. Һәр хил йоллар билән келип түркийидә панаһлиқ тәләп қилған шәрқий түркистанлиқ сиясий панаһлиқ тәләп қилғучилар дүч келиватқан, иқамәт кенишкиси, виза, ишләш рохсити елиш, оқуғучиларниң оқуш расхотлирини көтүрүш, түркийә пуқралиқиға қобул қилиш вә айрилип кәткән аилиләрни бирләштүрүшкә охшаш мәсилиләрниң һәл болуши үчүн хизмәт ишләшни тәләп қилиду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт