Хитайда интернет саһәсидики уйғурларға болған кәмситиш һәр хил йосунда давамлашмақта

Хитайдики тор бәтләрдә латин йезиқида уйғурчә сөз киргүзүш пүтүнләй чәкләнгәнлики хитай интернет саһәсиниң уйғурларға қаратқан йәнә бир кәмситиш һәрикитидин дерәк бериду.
Мухбиримиз гүлчеһрә
2011-06-23
Share
Uyghur-Internet-305 Уйғур елидики интернетқа чиқиш боткилири. 2008-Йили 1-апрел.
AFP

Уйғурларниң истансимизға әвәткән учурлири шундақла инкаслиридин мәлумки, уйғурларниң интернет қатарлиқ учур васитилиридин пайдилиниши, хитай һөкүмитиниң қатму қат тосалғулириға дуч кәлмәктә. Болупму 2009-йили үрүмчидә йүз бәргән 5-июл вәқәсидин кейин, хитай һөкүмитиниң уйғурларниң интернет вә башқа учур алақиләрдин пайдилиниши техиму қаттиқ йосунда чәкләнди. Вәқәдин кейин уйғур елидә интернет тор алақисиниң 11 айчә тақиветилиши, барлиқ интернет қолланғучилириниң тизимлинип тәкшүрүлүши, йүзлигән уйғур тор бекәтлириниң дөләт бихәтәрликигә тәһдит болидиған учур тарқатти дегәнгә охшаш қалпақлар билән тақилип, тор бәт саһабилириниң қанунсиз һалда қолға елиниши һәтта җазаға учриши қатарлиқлар буниң испати.

Әмма дәл бу пәйттә хитай тор бәтлиридә болса хитайлар тәрипидин әркин һалда уйғурларни һақарәтләйдиған,һәтта уйғурларға қарита күчлүк миллий өчмәнлик ипадиләнгән "уйғурларни қирип түгитәйли, буларниң һәммисини шавгуәндикидәк уруп өлтүрүш керәк, уйғурларниң һәммиси террорист...." дегәндәк сөз җүмлә һәтта мақалиләрму қоюлди. Хитай тор бәтлиридә күчлүк миллий кәмситиш характеридики бу хил һаләт һелиһәм мәвҗут. Уйғур көзәткүчилириниң ейтишичә хитайдики шявгуән вәқәсидәк қанлиқ вәқәләрниң келип чиқишиға қутратқулуқ қилған, уйғурларға қарита кәмситиш, миллий өчмәнлик тарқатқан бу тор бәтләр һөкүмәт тәрипидин һечқандақ тосалғу яки сораққа учримайду әмма уйғурларниң тор бәтлири һәм тор қолланғучилириға болған назарәт, чәкләш һәссиләп күчәйтилди.

"уйғур биз" тор бетиниң сәвәбсизла 10 қетимлап тақилишиниң өзила хитай һөкүмитиниң тор саһәсидиму хитай билән башқа милләтләргә болупму уйғурларға баравәр сиясәт йүргүзмәйватқанлиқини көрситип беридикән.

Нөвәттә хитай һөкүмитиниң уйғурларни интернет саһәсидин пайдилинишиға болған чәклимә, һәтта хитай ичидә ечилған торлардин пайдилинишқичә кеңәйгән болуп, йеқинда истансимизға инкас қилған бир уйғур яш хитай интернет саһәсидә уйғурларға қарита кәмситиш давамлишиватқанлиқини инкас қилди.

Дуня уйғур қурултийиниң явропа парламентиға әвәткән алақичиси мәмәт тохти әпәнди, хитайда давам қиливатқан бу хил интернет саһәсидә уйғурларниң кәмситилиш мәсилисиниң, хитайниң ирқчилиқ сияситиниң бир ипадиси икәнлики, гәрчә хитай һәқ-тәләп қанунлирида бу хил миллий кәмситишкә учриғанларниң һәқ-һоқуқлирини қоғдаш дөләт қануни сүпитидә өз ипадисини тапмиған болсиму, мушуниңға охшаш кәмситишкә учриған уйғурларниң хитайниң асасий қанунини вә қол қойған хәлқаралиқ әһдинамиләргә асаслинип турупму өз һоқуқлирини қоғдашниң йолини издиши керәклики әскәртти.

Мәмәт тохти әпәнди тилға алғандәк, гәрчә хитайниң һазирғичә елан қилинған җинайи ишлар қануни вә башқа мунасивәтлик қанун бәлгилимиләрдә һәқиқәтән миллий кәмситишкә даир уқумлар биваситә көрситилмигән, ноқул һалда дөләт қануний сүпитидиму өз ипадисини тапмиған болсиму әмма хитайниң асасий қанунида "һәр қайси милләтләр һоқуқта баб баравәр" дәп бәлгиләнгән. Шундақла хитай қол қойған хәлқара кишилик һоқуқ әһдинамисидә миллий кәмситишкә қарши маддилар асас салмақни игиләйду. Мәсилән хитайниң 1998 йили 3-айда имзалиған "гражданлиқ һоқуқи вә сиясий һоқуқ әһдинамиси" ниң 26-маддисида "һәр қайси дөләт гражданлири қанун алдида баб баравәр һәмдә қанун тәрипидин қоғдилиш вә кәмситилмәслик һоқуқиға игә" дәп бәлгиләнгән.

Нөвәттә мәйли уйғурлар болсун вә яки хитайда охшашла кәмситилишкә учрап һәқ һоқуқлири дәпсәндә қилиниватқан башқа милләт пуқралири болсун, хитай һөкүмитини миллий кәмситишкә қарши алақидар қанун түзүп чиқишини җиддий мураҗиәт қилмақта.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт