Йәкшәнбә күни җәнубий суданниң мустәқил болуш мәсилиси омуми хәлқниң беләт ташлиши арқилиқ бәлгилиниду

Йәкшәнбә күни җәнубий судан райони хартум һөкүмитидин айрилип мустәқил болуш яки бир аптоном район сүпитидә суданниң тәркибидә қелишқа омуми хәлқниң беләт ташлиши арқилиқ қарар бериду. Әгәр җәнубий судан хәлқи мустәқил бир дөләттә яшаш ирадисини оттуриға қойса, 2011-йилиға әмдила қәдәм қойған бу күнләрдә, дуняға йеңи бир дөләт көз ачиду.
Ихтиярий мухбиримиз камил
2011.01.07
sudan-prezidenti-omer-al-beshir-305.jpg Судан президенти өмәр ал-бәшир кһартоумниг кочисида чоқунғучилири билән. 2009-Йили 4-март.
AFP

Мутәхәссисләр мутләқ көп сандики җәнубий суданлиқниң мустәқиллиқни қоллап аваз беридиғанлиқини тәхмин қилмақта. Җәнубий судан шу тапта техи қурулмиған дөләтниң дөләт маршиниму бекитип болди. Җәнуб билән шимал оттурисида 22 йил давамлашқан ички урушқа хатимә берилгән, 2005-йилидики тинчлиқ келишими уруш тохтитиш шәрти билән җәнубий судан хәлқигә мустәқиллиқ мәсилисини омуми хәлқниң авазиға қоюш һоқуқини ата қилғаниди. Бу узунға созулған ички урушта 2 милйондин артуқ киши өлгән вә милйондин ошуқ җәнубий суданлиқ юртлирини ташлап, яқа юртларда мусапир болушқа мәҗбур болғаниди.

Суданниң дөләт ичидики тоқунуш вә зораванлиқни қорал күчи билән әмәс, сиясий йол билән һәл қилиш ирадиси канадани өз ичигә алған ғәрб дөләтлири тәрипидин юқири баһаланди.

Канада ташқи ишлар министири лавренке каннонниң, җәнубий суданниң мустәқиллиқ мәсилисини омуми хәлқниң авазиға қоюшини тарихи вәқә дәп тәриплигән баянатида, тинчлиқ вә муқимлиқниң капалити болған бу назук басқучни қарши алидиғанлиқи вә пүтүн күчи билән қоллайдиғанлиқи тәкитлинип:"канада һөкүмити судандики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә изчил көңүл бөлүп кәлди. Биз судан һөкүмити вә җәнубий судандин хәлқаралиқ кишилик һоқуқ хитабнамисидики мәҗбурийәтләргә һөрмәт қилишини үмид қилимиз,"дейилгән.

Униң баянатида йәнә, беләт ташлашниң адил вә әркин бир муһитта елип берилишиға капаләтлик қилиш шундақла икки тәрәптин җәнубий судан хәлқиниң сиясий ирадисигә һөрмәт қилиш тәләп қилинған. Җәнубий судандики омуми хәлқниң аваз бериш һәрикити қатнишиш нисбити 90% тин юқири болған вә мустәқил болуш мәсилиси йүздә 60 ниң үстидә авазға еришкәндила андин күчкә игә болиду.

Судан африқида негирийә вә анголадин қалса үчинчи чоң нефит дөлити болуп,нефит мәнбәлириниң 85 % дин көпрәки җәнубий суданда болсиму, лекин нефит пишшиқлап ишләйдиған санаәт әслиһәләр вә експорт қилинған нефитни йөткәйдиған порт қатарлиқлар шималий суданға җайлашқан. Униң үстигә җәнубниң хамчот киримлириниң 98 % и нефиттин келиду.

Шуңа мутәхәссисләр шималий суданниң қолидики бу козордин пайдилинип, мустәқиллиқ елан қилған җәнубниң нефит екиспортиға йол қоймаслиқидин әндишә қилмақта. Лекин, судан мутәхәссиси берик селлин икки тәрәпниң иқтисади җәһәттин бир ‏- биригә моһтаҗ икәнликини, шималий суданниң қолидики бу имканийәт арқилиқ җәнубий суданниң нефит киримлиридин мәнпәәтлинидиғанлиқини, бу назук мунасивәтниң икки дөләткә тинчлиқ елип келидиғанлиқини тәкитләйду.

2005-Йили түзүлгән асасий қанун вә тинчлиқ келишиминиң роһи бойичә,хели кәң аптономийә һоқуқиға игә болған җәнубий судан, мәзкур райондин чиқидиған тәбиий байлиқлардин киридиған киримниң 50% гә еришкәниди. Суданниң әң йеқин дости болған хитай һөкүмити җәнубий судандики нефит саһәлиригә зор миқдарда мәбләғ салған болуп, судан даирилириму ишләпчиқарған нефитниң учтән иккисини хитайға експорт қилип кәлгәниди. Нефитликләрниң игилик һоқуқи судан даирилиридин бу районда қурулидиған йеңи дөләтниң қолиға өтсә, хитай ширкәтлириниң бу райондики нефит контроллуқи һоқуқи тәһдиткә учришини яки бу һоқуқ башқа қолларға өтүш еһтималлиқини рәт қилишқа болмайду.

Хитайниң бешини ағритиватқини иқтисади җәһәттин келидиған тәһдитла әмәс, бәлки омуми хәлқниң аваз бериши арқилиқ оттуриға чиқидиған йеңи дөләтниң хитайниң контроллуқида туруватқан уйғур вә тибәтликләргә көрситидиған сиясий тәсиридур. Судан даирилири җәнубий суданниң мәркизи һөкүмәттин айрилишидин рази болмисиму, лекин һазирқи әһвалға қариғанда, уларниң хәлқараниң күчлүк бесими түпәйлидин башқа амал-чарисиму қалмиғандәк вә мустәқил дөләт мумкинчиликини мәҗбурий қобул қилғандәк қилиду.

Өмәр бешир алдинқи күнидики сөзидә, җәнубий судан хәлқиниң сиясий ирадисигә һөрмәт қилидиғанлиқини билдүрүп: суданниң иккигә бөлүнүши кишини пәришан қилиду. Лекин, омуми хәлқниң беләт ташлиши арқилиқ бир дөләт вуҗудқа чиқса, йәнә келип бу суданниң һәр икки тәрипигә һәқиқий тинчлиқ елип кәлсә, уни тунҗи болуп судан һөкүмити етирап қилиду вә һөкүмитимиз йеңидин қурулидиған бу дөләткә һәр түрлүк ярдәмләрни бериду деди.

1989-Йили һәрбий сиясий өзгириш билән суданниң һакимийитини қолиға алған бешир дарфурдики ички урушта өлгән 300 миң кишидин җавабкарлиққа тартилип, 2008-йили хәлқара адаләт мәһкимиси тәрипидин тутуш буйруқи чиқирилғаниди. Әгәр у растинила җәнубий судан хәлқиниң сиясий ирадисигә һөрмәт қилса, ундақта у, адаләт мәһкимисиниң тутуш буйруқидинму қутулуши, һәтта йәнә, хәлқниң сиясий ирадисигә һөрмәт қилған рәһбәр дәп тәриплиниши мумкин.

Җәнубий судандики омуми хәлқниң аваз бериш паалийитидә 5 милйон әтрапида адәмниң беләт ташлашқа қатнишидиғанлиқи билдүрүлмәктә. Йәр көлими франсийә билән германийиләрниң омуми йәр мәйданидин чоң болған җәнубий суданниң асаслиқ аһалиси христиан, шималий суданниң болса мусулман болуп, мәдәнийәт вә әнәнә тәрәпләрдин бир ‏- биридин рошән пәрқлиниду. Җәнубий суданниң ғәрб дунясиниң қоллишиға еришишидә дин амилини пүтүнләй чәткә қаққили болмайду. Әгәр җәнубий судан омуми хәлқниң беләт ташлаш йоли арқилиқ мустәқил бир дөлитини қурса, бу дунядики мустәқиллиқ арзусидики башқа хәлқләр вә районларға илһам бериду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.