Kanada hökümiti yerlik milletlerdin kechürüm soridi

Kanada bash ministiri stéphén harpér bir esir dawam qilghan kanada hökümitining yerlik millet indi'anlarning perzentlirini mejburiy wastilar bilen yataqliq xristi'an mekteplerge orunlashturushtin ibaret assimiliyatsiye siyasitini kanada tarixidiki qara dagh dédi. U kanadaning ötmüshte yolgha qoyghan bu assimilatsiye siyasiti yüzidin kanadadiki yerlik xelqtin kechürüm soridi.
Muxbirimiz kamil tursun xewiri
2008-06-20
Share

 Kanada tarixidiki tragédiye kanada da'iriliri 1874 - yilidin 1970 - yiligha qeder, yerlik milletlerning in'glizlar hökümranliqidiki aq tenlikler jem'iyitige maslishishni ilgiri sürüsh we ularning medeniyet, ma'arip sapalirini yuqiri kötürüsh dégendek namlar bilen, yerliklerning oqush yéshidiki perzentlirini ata - aniliri, uruq - tughqanliri we öz qebililiridin pütünley ayrip, hökümetning kontrolliqidiki yataqliq xristi'an mekteplirige we bashqa diniy mekteplerge mejburiy orunlashturghanidi. Bundaq mekteplerdin memliket buyiche 130 échilghanidi.

Köpligen oqughuchi bu mekteplerde ana tilida sözleshkenliki üchün azar yigen, kemsitilgen shundaqla jismaniy we rohiy jehetlerdin türlük xorluqlargha uchrighan. Bu öz millitining örp - adet, medeniyet en'eniliridin, hetta ata - ana,uruq - tughqanliridin kichik yashtila alaqiliri üzüp tashlinip,pütünley yat bir muhitta chong bolghan bu yerlik milletning perzentliri kéyinki künlükte, aq tenlikler jem'iyitige uyushmayla qalmastin, eksinche ularda dunyagha perwasiz we ümidsiz qaraydighan chüshkün pisxik - xaraktérni yétildürgenidi. Bu ehwal kanada jem'iyitige köpligen ijtima'iy mesililerni élip kelgen.

Yerlik milletlerni assimiliyatsiye qilish mustemlike siyasetning belgisi

Stéphén harpér bu siyasetning biwaste ziyankeshliklirige uchrighuchilarning wekilliri qatnashqan,parlaménttiki murasimda qilghan sözide, yerlik milletlerni assimiliyatsiye qilishtin ibaret ma'arip sistémining kanada tarixining qarangghu sehipisi ikenlikini eskertti: "indi'an yataqliq mektipi kanada tarixining paji'elik sehipisidur. Bügün kanada hökümiti bu xil assimiliyatsiye siyasitining xata ikenlikini, uning éghir ziyanlarni élip kelgenlikini étirap qilidu. Bundin kéyin bu siyasetke kanadada orun yoq. Kanada hökümiti éghir naheqchiliqlar yüzidin yerlik xelqtin semimiylik bilen kechürüm soraydu,"dédi.

Stéphén harpér bu mekteplerde oqughuchilarning köp qismining jismaniy we rohiy jehetlerdin zorluqlargha uchrapla qalmastin yene, ularning bir qismining jinsiy zorawanliqlargha uchrighanliqinimu étirap qildi.

Mustemlikichiler yerlik milletning tili, dini we medeniyitini yoq qilishni nishan qilidu

Indi'an yataqliq mektipi dep atalghan bu xil ma'arip sistémisining ziyankeshlikige 150 ming etrapida oqughuchi uchrighan bolup,bulardin texminen 80 mingi nöwette hayatta yashimaqta. Eyni waqitta yerlik milletlerning medeniyet en'enisini ze'ipleshtürüsh üchün, kanada da'iriliri aq tenlikler étiqad qilidighan xirsti'an we katolik dinlirining tesirini indi'anlar arisida kéngeytish yolini tutqan.

Bu tüzüm mezkur dölettiki yerlik milletlerning uzun yilliq medeniyet en'enilirini weyran qilip tashlighan. Stéphén harpér bu heqte toxtilip: kanada hökümiti,indi'an yataqliq mektep ma'arip sistémisining intayin éghir selbiy aqiwetlerni élip kelgenlikini we bu siyasetning indi'anlarning medeniyiti,mirasliri we tilini weyran qilish rolini oynighanliqini étirap qilidu we ulardin kechürüm soraydu,dédi.

Indi'an yataqliq mektipi yerlik milletlerning perzentlirini aq tenliklerning medeniyet en'eniliri bilen terbiyilesh,ularning qimmet qarishini sundürüsh we ularni öz millitidin nomus qilidighan halgha keltürüshni asasi nishan qilghanidi.Adette indi'anlar dep atalghan xelqler first nati'on, inu'it we métis qebililiridin teshkil tapidu. Harpérning eskertishiche, first nati'on yeni birinchi millet, inu'it we métis tilliri we ularning medeniyetliri bu mekteplerde cheklen'gen. Adette mustemlikichiler özi bésiwalghan rayondiki yerlik xelqlerni assimiliyatsiye qilishta aldi bilen ularning tili we medeniyitini yoq qilishtin bashlaydu.

Xitay Uyghurlargha qaratqan assimiliyatsiye siyasitini jiddiyleshtürmekte

Melum menidin élip éytqanda, xitay da'irilirining Uyghur élide Uyghurlargha qaratqan qosh tilliq ma'arip siyasitimu kanadaning ötmüshte indi'an perzentlirige qarita yolgha qoyghan indi'an yataqliq mektep ma'arip sistémisigha oxshaydu. Emma kanada indi'anlarning bu zéminning esli igisi ikenlikini,özlirini bu zémin'gha kéyin köchüp kelgenlikini étirap qilidu.

Gerche xitay da'iriliri Uyghurlarning Uyghur rayonidiki asasliq millet ikenlikini ten alsimu, emma ularning sherqi türkistanning esli igisi ikenlikini ret qilidu we sherqi türkistanning esli igilirining xitaylar ikenlikini ilgiri süridu. Uyghurlar 21 - esirdiki bügünki künde, xitay da'irlirining qosh tilliq ma'arip dégendek namlar bilen,Uyghur perzentlirige xitay medeniyet en'enilirini singdürüsh we ularning méngisini yuyush arqiliq, ularni assimiliyatsiye qiliwatqanliqini tekitlep kelmekte.

Uyghurlar bilen indi'anlar otturisida qandashliq munasiwiti bar

Indi'an yataqliq mektepliri 1969 - yilidin bashlap taqilishqa bashlighan bolup, xristi'an we katolik jem'iyetliri 1986 - yilidin bashlap bu mektepler sewebidin yerlik xelqtin kechürüm sorashqa bashlidi. 2005 - Yili kanada sot mehkimisi indi'anlargha qaritilghan assimiliyatsiye siyasitining asasliq jawabkarlirining kanada hökümiti bilen diniy jem'iyetler ikenlikige höküm qildi. 2006 - Yili kanada fédéral hökümiti ziyankeshlikke uchrighuchilar bilen kélishkendin kéyin, bu mesilini tekshürüsh komitéti qurdi we tölem fondi tesis qildi, shundaqla hökümet bu xil ma'aripning ziyankeshlikige uchrighuchilargha tölem töleshke 1 milyard 900 milyon dollar ajratti.

Resmiy menbelerge qarighanda, 33 milyonluq kanada nopusining 1 milyon 350 mingini indi'anlar teshkil qilidu. Kanada bash ministirining kechürüm sorishigha qarita, bu dölettiki yerlik milletlerning wekilliri ijabiy inkas qayturdi. Bir esirge yéqin yerlik milletlerge kanadagha oxshash assimiliyatsiye siyasiti yürgüzgen awstraliye hökümitimu, bu yilning yanwar éyida mezkur dölettiki yerlik millet aborijinlardin özür tiligenidi. Indi'an yataqliq ma'arip séstimisi, bügünki künde kanadadiki indi'anlarning heddidin artuq haraq we her xil zeherlik chékimliklerge bérilishining asasliq sewebliridin biri qilip körsitilmekte.

Kanadadiki bezi tetqiqatchilar bolsa, bügünki indi'anlarning chinggizxanning istilasidin qachqan Uyghurlarning ewladliri ikenlikini ilgiri süridu.   

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet