Канадалиқ террор мутәхәссисиниң нәзиридики терроризим вә уйғурлар мәсилиси

Һиндистанниң мумбай шәһиридә йүз бәргән террорлуқ вәқәсидин кейин, террор мәсилилири дуня мәтбуатлириниң җүмлидин канада мәтбуатиниң қайта муназирә темисиға айланди. Чүнки мумбай шәһиридики вәқә, америкидики 11 - сентәбир вәқәсидин кейин, дуняда йүз бәргән чоң террорлуқ вәқәлиридин бири, дәп қаралғаниди.
Мухбиримиз камил турсун
2008.12.08
Bombay-terror-305.jpg Сүрәт, һиндистанниң әң чоң шәһири, пул - муамилә мәркизи болған бомбай шәһиридә, 11 ‏ - айниң 26‏ - күни кәч саәт 11 дин 23 минут өткәндә тосаттин етилған оқ билән башланған террор һуҗумидин бир көрүнүш.
AFP Photo

Канада мәтбуатлиридики муназириләрдә илгири сүрүлүватқан бир нуқта болса, террорлуқ вәқәлири дуня тинчлиқиға җиддий тәһдит селиватқан, дөләтләр вә милләтләр мунасивәтлиригә бәлгилик сәлбий тәсир көрситиватқан мундақ назук бир пәйттә, бәзи бир диктатор дөләтләрниң террор уқумини сүйистимал қилип, өктичи күчләрни, шундақла өз һоқуқлири үчүн күрәш қиливатқан хәлқләрни бастурушни күчәйтиватқанлиқи,11 - сентәбир вәқәсидин кейинки террорлуққа қарши урушниң, бу диктатор дөләтләр үчүн өктичиләрдин өч алидиған пурсәткә айланғанлиқи, йәни уларниң ат айлиханға йол сариханға, дегәндәк бир йолни тутиватқанлиқи қатарлиқлардур.

Террорға қарши уруш сүйистимал қилинмақта

Канада к б к телевизийиси тәрипидин өткүзүлгән муназиригә қатнашқан канадалиқ атақлиқ террор мутәхәссиси әрк марголисниң қаришичә, бәзи диктатор дөләтләр һәқиқәтән америка башлиған террорға қарши урушни сүйистимал қилмақта вә бу дөләтләр аталмиш террорчи қалпиқини сияси өктичиләр яки өзлиригә қарши күчләргә кийдүрүшкә һәдәп урунмақта.

Бу диктатор дөләтләр ичидә хитай, мисир вә алҗирийә қатарлиқлар алдинқи қатарда туриду. Әрк марголисниң әскәртишичә, мисир билән алҗирийә бу хил йол арқилиқ, һакимийәткә көз тиккән сияси өктичиләрни йоқитишқа урунған болса, хитай бу хил усул арқилиқ, мустәқиллиқи вә һоқуқлири үчүн күрәш қиливатқан уйғур мусулманлирини бастуруш вә бу уйғурларниң образини хәлқарада хунүкләштүрүш мәқситигә йәтмәкчи болған.

Уйғурлар мустәқил сияси гәвдигә игә хәлқ иди

Канадалиқ террор мутәхәссиси әрк марголис уйғурлар вә шәрқи түркистанниң сияси тарихи һәққидә тохтилип: шәрқи түркистан 40 - йилларда, өзиниң мустәқиллиқини елан қилғаниди. Нөвәттә биз, бу районни шинҗаң уйғур аптоном райони дәп атаватимиз. Хитайниң ғәрбигә җайлашқан, асаслиқ аһалиси мусулман уйғурлар болған бу район, әйни вақитта, тибәт билән охшаш бир мәзгилдә хитай тәрипидин мустәмликә қилинғаниди.

Уйғурлар, 1949 - йилидин бери, өзиниң мустәқиллиқини қайтидин қолға кәлтүрүш үчүн күрәш қилип кәлди, деди. У сөзидә хитай даирилириниң нөвәттә бу районға хитай көчмәнлирини көпләп көчүрүш арқилиқ, бу райондики, уйғурларға пайдилиқ болған нопус тәңпуңлуқини өзгәртишкә урунуватқанлиқини вә земин игиси болған уйғурларға қарита чәткә қеқиш сиясәтлирини йүргүзүватқанлиқини әскәртиду.

Уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлириниң характери бурмиланмақта

Террор мутәхәссиси әрк марголис хитай даирилириниң уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлиригә исламий түс берип, бу һәрикәтләрниң характерини бурмилаватқанлиқини, бу арқилиқ мустәқиллиқи үчүн күрәш қиливатқан уйғурларни исламий террорчи қилип көрситишкә урунғанлиқини әскәртип: уйғур аптоном районида уйғурлар, бомба партлитиш вә наразилиқ намайиши елип беришқа охшаш йоллар арқилиқ, хитай даирилиригә болған наразилиқини ипадилимәктә. Лекин бу хил һәрикәтләр хитайниң бихәтәрликигә чоң тәһдит шәкилләндүрмиди. Растини ейтқанда уйғурларниң һәрикәтлирини исламий һәрикәт дейишкә болмайду.

Исламий һәрикәт дейиш уйғурларниң һәрикитиниң характерини бурмилиғанлиқтур. Буниңға хитай көчмәнлириниң уйғур аптоном райониға көпләп еқип келишигә қарши туруш вә өзиниң миллий кимликини сақлаш үчүн күрәш қиливатқан уйғур милләтчилик һәрикити, дәп тәбир бәрсәк әң тоғра болиду. Бу хил һәрикәтләр тибәттиму охшашла йүз бәрмәктә, деди.

Террорчилиққа бағлаш хитайниң сияси оюни

Әрк марголис хитай даирилириниң шәрқи түркистан исламий һәрикити тәшкилатини әлқаидә тәшкилати билән бағлаш урунуши һәққидә тохтилип: "бизниң қолимизда бу тәшкилатниң әлқаидә тәшкилати билән бағлинидиғанлиқи һәққидә һечқандақ пакит йоқ. Шәрқи түркистан исламий һәрикити тәшкилатиниң бәзи рәһбәрлири афғанистанда турғанлиқи билән бу тәшкилатни әлқаидә билән бағлашқа болмайду. Хитай даирилириниң һәдисила уйғурларни вә шәрқи түркистан ислам һәрикити тәшкилатини әлқаидигә охшаш террорчи тәшкилат билән бағлашқа урунуши сияси оюндин башқа нәрсә әмәс," деди.
 
Әрк марголис канада к б к телевизийисидики муназиридә, хитай даирилириниң өзини террорниң қурбани қилип көрситиш үчүн, уйғур районида йүз бәргән вәқәләрни һәдәп көптүрүп көрситиватқанлиқи, әмма улар тилға еливатқан аталмиш террорлуқ вәқәлириниң пакит асасиниң гуманлиқ икәнлики вә кишиләрдә шүбһә туғдуруватқанлиқи қатарлиқларниму алаһидә тилға алиду.


Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.