Kanadada sodida xitaygha ishenmeslik inkasliri barghanséri kücheymekte

9-Ayning 25-küni kanada tashqi ishlar ministiri john ba'ird, kanadaning démokratik prinsiplarni we insan heqliri qimmet köz qarishini, soda menpe'etke satmaydighanliqini éytip, xitay bilen bolghan sodida éhtiyatchan bolushni otturigha qoydi.
Ixtiyariy muxbirimiz ruqiye
2012.10.09
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
john-baird-kanada-305.png Kanada tashqi ishlar ministiri jon ba'ird ependi shangxeyde
AFP

U yene kanadaning sodida xitayghila qarap qalmay, yaponiye, hindistan, jenubiy koriye, tayland qatarliq 10 nechche döletke kéngiyishini tewsiye qildi.

Xitayning néfit énérgiye shirkitining kanada néfit shirkitini sétiwélishi heqqidiki talash-tartishning küchiyishige egiship, bu sodidin kélidighan sap paydining yuqiri bolmasliqi, xitaygha oxshash insan heqlirini depsende qilidighan bir döletke ishinip, bu türdiki chong sodigha tewekkül qilishning kanadaliqlarning qimmet qarishigha yat ikenliki we kanadaliqlarning xitayning kanadadiki tesir küchini kücheytishke urunushigha sezgür bolushi, kanada hökümitini we soda shirketlirini qattiq ikkilendürgen idi. Netijide, bu sodining emelge ashmaydighanliqi éhtimalgha nahayiti yéqin ikenliki, téximu körünerlik ipadilinishke bashlidi.

Kanada metbu'atliri, john ba'irdning xitaydiki insan heqlirini qattiq tekitlishi, kanada insan heqliri teshkilatlirining hökümetke yazghan xétining tesiridin we shundaqla kanada puqralirining xitay bilen bolghan bu sodigha qarshi chiqqanliqidin dep qaraydu.

Biz bu heqte kanadaning béyjingdiki sabiq elchisi, hazir kanada hökümitining xitaydiki programmilirigha meslihetchilik qiliwatqan brokk uniwérsitétining proféssori doktor charlis burton bilen söhbet ötküzduq. Söhbetning mezmuni töwendikiche:
‏-Xitay hökümiti aghzida dawamliq sodida öz-ara ishinish we hörmet qilishni tekitleydu, siz xitayning bu xil semimiylik pelsepisige qandaq qaraysiz?

‏-Xitayning sözi bilen emeliyiti bashqa, bir tereptin sodini siyasetke arilashturmasliqni telep qilip, kanadaning xitaydiki insan heqliri mesililirige arilishishigha qarshi chiqidu we dawamliq soda mesilisi bazar éhtiyajigha qurulghan, dölet siyasiti bilen alaqisi yoq deydu. Emma, eger bashqa döletler Uyghur, tibet mesilisini tilgha alsa, derhal u dölet bilen bolghan sodigha ariliship, u döletlerdin kiridighan mallarni qisidu. Mesilen, kanada birer sodini ret qilsa, derhal bu, ikki dölet munasiwitige éghir tesir yetküzdi deydu.

‏-Sizningmu xewiringiz bolghinidek, kanadadiki insan heqliri teshkilatliri kanada hökümitining nexen sodisidin paydilinip xitaygha insan heqlirini yaxshilashni telep qilip bésim qilishni otturigha qoydi. Sizningche kanada, soda arqiliq xitaydiki insan heqlirining yaxshilinishigha heqiqeten tesir körsitelemdu?

‏-Men bu jehette bekmu ümidwar emes. Emma xitay bilen bolghan sodidin paydilinip xitayning xelq'ara qanunlargha boysunushini we insan heqlirini depsende qilmasliqini telep qilishni dawamlashturushimiz we kücheytishimiz kérek. Chünki, xitaydiki éziliwatqan Uyghurlar, tibetler we bashqa heqsizliqqa uchrawatqan xitay xelqini közde tutqinimizda, hazirche qolimizdiki sodidin ibaret bu kozurdinmu ünümlük paydilinalmisaq xatalashqan bolimiz.

‏-Bügün'ge qeder nurghun siyasiy analizchilar, eger xitay bilen sodida hemkarliship, xitay iqtisadining küchiyishige yol qoysaq, xitay béyighanséri özlükidin démokratiyiliship, insan heqliri jehette ilgirilesh peyda qilidu dep qarap, xitay bilen zich soda munasiwitini saqlashni teshebbus qilip keldi. Siz buninggha qandaq qaraysiz?

‏-Xitayning iqtisadta échiwétish siyasitini yolgha qoyghinigha 30 yildin ashti, emma siyasiy jehette héchqandaq özgirish bolghini yoq. Gerche 1998-yili puqralarning siyasiy hoquqigha kapaletlik qilish dégen xelq'araliq qanun'gha qol qoyghan bolsimu, emma özliri xitay puqrasi dep étirap qilghan Uyghur, tibet we mongghullar we shundaqla bashqa heqqaniyliq telep qilghan xitay puqralirigha qaratqan basturushni, qiyin-qistaq we qamaqqa élishni dawamlashturup keldi. Démek bu, xitayning iqtisadi kücheygenséri insan heqliri özlükidin yaxshilinidighanliqining mumkin emeslikini körsitidu. Shunga biz xitay bilen bolghan soda munasiwitide insan heqlirini choqum birinchi orun'gha qoyushimiz kérek.

‏-Eger kanada, xitaydiki bir qisim insan heqlirini yaxshilash bedilige nexenni xitaygha sétip berse, bu, xitayning nexenni sétiwalghandin kéyinki kanadagha bolghan siyasiy tesirini közde tutmighanliq bolamdu?

‏-Eger nexen xitaygha sétiwétilse, kanada hökümiti choqum bixeterlik agéntliqlirini ishqa sélip sétip alghan xitay shirketlirini we bu shirket bilen kanadagha kelgen xitaylarni qattiq közitishi kérek. Méningche, eger xitay kanadaning barliq shertlirige qoshulghan we bezi insan heqlirini yaxshilighan teqdirdimu, eger biz endishe qilghandek, nexenning sétilishi xitayning bashqa nurghun shirketlirining kanadagha kirishige yol achsa, u halda kanada diplomatik jehette xitaygha téximu ilgiriligen halda bésim qilishta ajiz orun'gha chüshüp qalidu. Chünki, men hazir xitay tüzülmisining ichki hoquq talishish netijiside ajizlishishi,xitay herbiy küchining döletni igilishini peyda qilip, xitayni téximu milletchi qiliwétishidin ensirewatimen. Bundaq bolghanda xitay, Uyghurlarni we bashqa heqsizliqqa uchrawatqanlarni téximu zorluq bilen basturushi, insan heqlirini téximu heddidin éship depsende qilishi mumkin.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.