Америка кеңәш палатасида хитайдики ахбарат әркинлики һәққидә гуваһлиқ йиғини ечилди

18 - Июн америка ‏хитай иқтисад вә бихәтәрлик комитетиниң тәшкиллиши билән, америка кеңәш палатаси бинасида, хитайда боғулуватқан ахбарат вә информатсийә әркинлик һәққидә гуваһлиқ бериш йиғини ечилди.
Мухбиримиз җүмә хәвири
2008.06.19

 Йиғинда, хитай һөкүмитиниң өз ичидики гезит, радио - телевизийә, вә интернет қатарлиқ ахбарат васитилирини һәр түрлүк түзүмләр билән тизгинләпла қалмастин бәлки йәнә чәтәлләрдин тарқитилидиған радио сигнали һәмдә интернет алақиси қатарлиқларға қарита техиму қаттиқ чәкләш вә тосуш тәдбирлирини алғанлиқи һәққидә гуваһлиқ берилди һәмдә бу хилдики ахбарат вә учурларниң уйғур или, тибәт қатарлиқ районларда техиму көрүнәрлик икәнлики илгири сүрүлди.

"Бу хитай һөкүмити өз хәлқигә қаратқан сәлбий милләтчилик тәшвиқатиниң нәтиҗиси"

Гуваһлиқ бериш йиғининиң ечилиш нутқида, америка хитай иқтисад вә бихәтәрлик комитетиниң башлиқи җәффрей фиедлер (Jeffrey Fiedler), йеқиндин буян хитай һөкүмитиниң ахбарат әркинликини техиму қаттиқ боғуватқанлиқини, хитай һөкүмитиниң әйни вақитта олимпиктин бурун ахбаратни қоюветидиғанлиқи һәққидә вәдә бәргән болсиму, әмма олимпиккә бир нәччә күн қалғандиму бу һәқтики вәдисини ақлимиғанлиқини оттуриға қойди.

У йәнә, хәлқара җамаәтчиликниң хитайниң тибәттә йүргүзүватқан сияситигә қарита ипадилигән әйибләшлиригә нисбәтән хитайниң ғәзәплик вә өзини ақлаш характерлик хитай милләтчиликини ашкара қилғанлиқини, буниң хитай һөкүмити өз хәлқигә қаратқан сәлбий милләтчилик тәшвиқатиниң нәтиҗиси икәнликини илгири сүрди.

 "Хитай һөкүмити уйғур елидә системилиқ хитайлаштуруш сиясити елип бериватиду"

Йиғинда хитайдики боғулуватқан ахбарат әркинлики һәққидә гуваһлиқтин өткәнләр ичидә америка ахбарат тәтқиқат вә анализ мәркизидики( Center for Intelligence and Analysis) алий тәтқиқатчи сусән м пуска(Susan M. Puska), әркин асия радиосиниң муавин президенти вә баш муһәррири дән созерләнд(Dan Southerland) қатарлиқлар уйғур или вә тибәтләрдики ахбарат әркинлики вә хитайниң бу районларда елип бериватқан чәкләш һәрикәтлири һәққидә бир қәдәр әтраплиқ тохталған кишиләр болуп, пуска ханим хитайниң мәзкур районларда ахбарат әркинликини қаттиқ контрол қиливатқанлиқини, мушу сәвәбтин ғәрб мәтбуатлирида бу районларда болупму, уйғур елидә хитай һөкүмитиниң системилиқ елип бериватқан хитайлаштуруш сиясити һәққидә мәлумат бериш пурситидин мәһрум қалғанлиқини илгири сүрди.

Пуска ханим: "қәшқәр һазир хитай шәһиригә айландурулупту"

Сусән пуска ханим хитайлаштуруш һәққидә хәвәр беришниң ахбарат саһәси үчүн бир яхши тема һесаблансиму, әмма өзиниң уйғур или районини 1989 ‏ - йили вә 2003 - йили зиярәт қилғанлиқини, бу җәрянда уйғур елидә йүз бәргән хитайлаштуруш аламәтлиригә кишиниң ишәнгүси кәлмәйдиғанлиқини оттуриға қойди вә буниңдин мисали сүпитидә, қәшқәр шәһиридә елип берилған хитайлаштуруш аламәтлири һәққидә тохтилип мундақ деди: қәшқәр илгири бир типик уйғур шәһири иди, һазир у хитай шәһиригә айландурулупту. Хитайлар йәнә пүтүн тарим ойманлиқи районлирида хитайлаштуруш вә хитай образини яритишқа тиришиветипту".

Пуска ханим:" у биз ойлиғандәк күчлүк партийиму әмәс"

Пуска ханим йәнә, хитай компартийисиниң ахбарат контрол қилиштики асаслиқи сәвәби һәққидә тохтилип: "бу коммунист партийиси бир бихәтәр болмиған партийә болуп, у биз ойлиғандәк күчлүк партийиму әмәс," деди вә хитай компартийисиниң 60 нәччә йилдин буян хитайға йетәкчи болуп кәлгәнликини, буниңдин бир партийиниң бир һакимийәтни соришиға нисбәтән елип ейтқанда, бәк узун вақит икәнликини, кишиләрниң даим бу партийә чоқум ғулап чүшиду дегән қаришини оттуриға қоюп кәлгән болсиму, әмма бу партийиниң қачан ғулайдиғанлиқиға бир нәрсә дегили болмайдиғанлиқини қошумчә қилди.

Дән созерләнд:"уйғурларниң рабийә қадирдәк күчлүк кишилик һоқуқ паалийәтчиси бар"

Гуваһлиқ бериш йиғинда чәтәллик мухбирларниң тибәткә қариғанда уйғур елигә аз баридиғанлиқидәк хаһишлар бар ‏ - йоқлуқи һәққидә соал қоюлди.

Йиғинда гуваһлиқтин өткән дән созәрләнд бу һәқтики қарашлар һәққидә тохталди вә уйғур или вә тибәтләргә чәтәллик мухбирларни киргүзүштә хитай һөкүмити өзи тәшкилләп вә таллап башлап киридиғанлиқини, әмма уйғур елигә өз алдиға кирип хәвәр игилимәкчи болған мухбирларниң арқисиға даим хитай һөкүмитиниң пуқрачә кийингән мәхпий сақчилириниң әгишивалидиғанлиқини оттуриға қойди.

У йәнә, уйғур елигә чәтәллик мухбирларниң тибәткә қариғанда қизиқиши сәл төвән болуши мумкинликидики асаси сәвәб һәққидә тохтилип: "уйғурларниң далай ламаси йоқ" деди вә шундақтиму уйғурларниң рабийә қадир исимлик бир ирадилик кишилик һоқуқ паалийәтчиси барлиқини илгири сүрди вә мундақ деди: " әмма уларниң рабийә қадирдәк бәк күчлүк кишилик һоқуқ паалийәтчиси бар. Рабийә қадир чиққандин кейин уйғур елидә дәпсәндә қилиниватқан кишилик һоқуқниң нурғун тәрәплирини йорутуп бәрди "

У йәнә, ғәрб ахбарат васитилириниң уйғур елини анчә билип кәтмәйдиғанлиқини, ғәрб мәтбуатлирида уйғур или вә тибәтниң тарихи һәққидиму даим хаталиқлар садир болуп туридиғанлиқини, буниңдин өзиниң толиму биарам болидиғанлиқиниму қошумчә қилди.

Перрй линк: "хитай милләтчиликиниң маһийити хитай компартийисиниң сияси ғайисини әләмгә ашуруш"

Йиғинда йәнә хитай милләтчиликиниң маһийитини тонуштурған принсетон университети шәрқий асия тәтқиқат орниниң профессори доктур перрй линк, хитай һөкүмитиниң вәтәнпәрвәрлик һәққидики аталғусини хитай компартийисиниң сияси ғайисини әләмгә ашуруш мәқситидә ишләткәнликини илгири сүрди.

Йиғинда хитай ишлири мутәхәссислиридин оклахома университети һарол җ ню мән тәтқиқат орнидики пәтәр гриес, чегрисиз мухбирлар тәшкилатиниң хадими лусй морилон, береклй университети хитай интернет қурулушиниң директори шяв чяң вә канададики торонто университети, "пуқра" тәтқиқат орниниң директори рон деибер қатарлиқлар гуваһлиқтин өтти.

Гуваһлиқ бериш йиғини 18 - июн әтигән саәт 8: 45 минут өткәндә башлинип, шу күни кәч саәт 4:45 тә аяғлашти.


Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.