Amérika kéngesh palatasida xitaydiki axbarat erkinliki heqqide guwahliq yighini échildi

18 - Iyun amérika ‏xitay iqtisad we bixeterlik komitétining teshkillishi bilen, amérika kéngesh palatasi binasida, xitayda boghuluwatqan axbarat we informatsiye erkinlik heqqide guwahliq bérish yighini échildi.
Muxbirimiz jüme xewiri
2008-06-19
Share

 Yighinda, xitay hökümitining öz ichidiki gézit, radi'o - téléwiziye, we intérnét qatarliq axbarat wasitilirini her türlük tüzümler bilen tizginlepla qalmastin belki yene chet'ellerdin tarqitilidighan radi'o signali hemde intérnét alaqisi qatarliqlargha qarita téximu qattiq cheklesh we tosush tedbirlirini alghanliqi heqqide guwahliq bérildi hemde bu xildiki axbarat we uchurlarning Uyghur ili, tibet qatarliq rayonlarda téximu körünerlik ikenliki ilgiri sürüldi.

"Bu xitay hökümiti öz xelqige qaratqan selbiy milletchilik teshwiqatining netijisi"

Guwahliq bérish yighinining échilish nutqida, amérika xitay iqtisad we bixeterlik komitétining bashliqi jeffréy fi'édlér (Jeffrey Fiedler), yéqindin buyan xitay hökümitining axbarat erkinlikini téximu qattiq boghuwatqanliqini, xitay hökümitining eyni waqitta olimpiktin burun axbaratni qoyuwétidighanliqi heqqide wede bergen bolsimu, emma olimpikke bir nechche kün qalghandimu bu heqtiki wedisini aqlimighanliqini otturigha qoydi.

U yene, xelq'ara jama'etchilikning xitayning tibette yürgüzüwatqan siyasitige qarita ipadiligen eyibleshlirige nisbeten xitayning ghezeplik we özini aqlash xaraktérlik xitay milletchilikini ashkara qilghanliqini, buning xitay hökümiti öz xelqige qaratqan selbiy milletchilik teshwiqatining netijisi ikenlikini ilgiri sürdi.

 "Xitay hökümiti Uyghur élide sistémiliq xitaylashturush siyasiti élip bériwatidu"

Yighinda xitaydiki boghuluwatqan axbarat erkinliki heqqide guwahliqtin ötkenler ichide amérika axbarat tetqiqat we analiz merkizidiki( Center for Intelligence and Analysis) aliy tetqiqatchi susen m puska(Susan M. Puska), erkin asiya radi'osining mu'awin prézidénti we bash muherriri den sozérlend(Dan Southerland) qatarliqlar Uyghur ili we tibetlerdiki axbarat erkinliki we xitayning bu rayonlarda élip bériwatqan cheklesh heriketliri heqqide bir qeder etrapliq toxtalghan kishiler bolup, puska xanim xitayning mezkur rayonlarda axbarat erkinlikini qattiq kontrol qiliwatqanliqini, mushu sewebtin gherb metbu'atlirida bu rayonlarda bolupmu, Uyghur élide xitay hökümitining sistémiliq élip bériwatqan xitaylashturush siyasiti heqqide melumat bérish pursitidin mehrum qalghanliqini ilgiri sürdi.

Puska xanim: "qeshqer hazir xitay shehirige aylanduruluptu"

Susen puska xanim xitaylashturush heqqide xewer bérishning axbarat sahesi üchün bir yaxshi téma hésablansimu, emma özining Uyghur ili rayonini 1989 ‏ - yili we 2003 - yili ziyaret qilghanliqini, bu jeryanda Uyghur élide yüz bergen xitaylashturush alametlirige kishining ishen'güsi kelmeydighanliqini otturigha qoydi we buningdin misali süpitide, qeshqer shehiride élip bérilghan xitaylashturush alametliri heqqide toxtilip mundaq dédi: qeshqer ilgiri bir tipik Uyghur shehiri idi, hazir u xitay shehirige aylanduruluptu. Xitaylar yene pütün tarim oymanliqi rayonlirida xitaylashturush we xitay obrazini yaritishqa tirishiwétiptu".

Puska xanim:" u biz oylighandek küchlük partiyimu emes"

Puska xanim yene, xitay kompartiyisining axbarat kontrol qilishtiki asasliqi sewebi heqqide toxtilip: "bu kommunist partiyisi bir bixeter bolmighan partiye bolup, u biz oylighandek küchlük partiyimu emes," dédi we xitay kompartiyisining 60 nechche yildin buyan xitaygha yétekchi bolup kelgenlikini, buningdin bir partiyining bir hakimiyetni sorishigha nisbeten élip éytqanda, bek uzun waqit ikenlikini, kishilerning da'im bu partiye choqum ghulap chüshidu dégen qarishini otturigha qoyup kelgen bolsimu, emma bu partiyining qachan ghulaydighanliqigha bir nerse dégili bolmaydighanliqini qoshumche qildi.

Den sozérlend:"Uyghurlarning rabiye qadirdek küchlük kishilik hoquq pa'aliyetchisi bar"

Guwahliq bérish yighinda chet'ellik muxbirlarning tibetke qarighanda Uyghur élige az baridighanliqidek xahishlar bar ‏ - yoqluqi heqqide so'al qoyuldi.

Yighinda guwahliqtin ötken den sozerlend bu heqtiki qarashlar heqqide toxtaldi we Uyghur ili we tibetlerge chet'ellik muxbirlarni kirgüzüshte xitay hökümiti özi teshkillep we tallap bashlap kiridighanliqini, emma Uyghur élige öz aldigha kirip xewer igilimekchi bolghan muxbirlarning arqisigha da'im xitay hökümitining puqrache kiyin'gen mexpiy saqchilirining egishiwalidighanliqini otturigha qoydi.

U yene, Uyghur élige chet'ellik muxbirlarning tibetke qarighanda qiziqishi sel töwen bolushi mumkinlikidiki asasi seweb heqqide toxtilip: "Uyghurlarning dalay lamasi yoq" dédi we shundaqtimu Uyghurlarning rabiye qadir isimlik bir iradilik kishilik hoquq pa'aliyetchisi barliqini ilgiri sürdi we mundaq dédi: " emma ularning rabiye qadirdek bek küchlük kishilik hoquq pa'aliyetchisi bar. Rabiye qadir chiqqandin kéyin Uyghur élide depsende qiliniwatqan kishilik hoquqning nurghun tereplirini yorutup berdi "

U yene, gherb axbarat wasitilirining Uyghur élini anche bilip ketmeydighanliqini, gherb metbu'atlirida Uyghur ili we tibetning tarixi heqqidimu da'im xataliqlar sadir bolup turidighanliqini, buningdin özining tolimu bi'aram bolidighanliqinimu qoshumche qildi.

Pérry link: "xitay milletchilikining mahiyiti xitay kompartiyisining siyasi ghayisini elemge ashurush"

Yighinda yene xitay milletchilikining mahiyitini tonushturghan prinséton uniwérsitéti sherqiy asiya tetqiqat ornining proféssori doktur pérry link, xitay hökümitining wetenperwerlik heqqidiki atalghusini xitay kompartiyisining siyasi ghayisini elemge ashurush meqsitide ishletkenlikini ilgiri sürdi.

Yighinda xitay ishliri mutexessisliridin oklaxoma uniwérsitéti harol j nyu men tetqiqat ornidiki peter gri'és, chégrisiz muxbirlar teshkilatining xadimi lusy morilon, bérékly uniwérsitéti xitay intérnét qurulushining diréktori shyaw chyang we kanadadiki toronto uniwérsitéti, "puqra" tetqiqat ornining diréktori ron dé'ibér qatarliqlar guwahliqtin ötti.

Guwahliq bérish yighini 18 - iyun etigen sa'et 8: 45 minut ötkende bashlinip, shu küni kech sa'et 4:45 te ayaghlashti.


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet