Ezerbeyjan tilshunasliri:' mehmut qeshqiri biz bilen bille yashimaqta'

Ezerbeyjan musteqil bolghandin kéyin her sahede ishlitiliwatqan rusche atalghularni türkchileshtürüsh xizmetlirini élip barghan bolup, qedimiy türkchide ishlitilgen nurghun atalghular hazirqi ezerichige qobul qilin'ghan. Jümlidin mehmut qeshqirining ulugh esiri türkiy tillar diwanida ishlitilgen atalghular köplep hazirqi ezerchige qobul qilin'ghan.
Muxbirimiz irade
2009-10-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Turkiyide saqliniwatqan " diwan lughet turki " ning eng kona nusxisi.
Turkiyide saqliniwatqan " diwan lughet turki " ning eng kona nusxisi.
RFA Photo / Erkin Tarim

Yéqinda ezerbeyjan tillar uniwérsitétda türkiy tillar diwani we uning ezerbeyjanchidiki ehmiyiti heqqide ilmiy muhakime yighini chaqirilghan bolup, buningda noqtiliq halda türkiy tillar diwanidiki atalghular we uning hazirqi ezerichige qobul qilinishi üstide doklat sunulghan.

Sabiq sowét ittipaqining parchilinishi bilen 1991 - yili musteqillikige érishken ezerbeyjan her qaysi sahelerde bolghinidek til jehettimu ezeri tilini takammulashturush we sowét mezgilidin béri qollinip kéliwatqan rusche atalghularni türkchileshtürüsh xizmitini jiddiy élip barmaqta.

Bu xizmetke ezerbeyjan da'iriliri intayin ehmiyet bériwatqan bolup, tilshunaslar we kesp ehliliri her qaysi sahelerde qolliniliwatqan rusche atalghularni yoqitip uning ornigha sap türkche atalghularni ishlitish üchün orxun yéziqliri we türkiy tillar diwani qatarliq qedimiy türkche eserlerdin we yerlik di'aliktikilerdin ünümlük paydiliniwatqan bolup, türkiy tillar diwanida ishlitilgen nurghun atalghular hazirqi ezerichide ishlitiliwatqan iken.

Yéqinda bu heqte ezerbeyjanda bir ilmiy muhakime yighinimu ötküzülgen bolup, muhakime yighin'gha ezerbeyjandiki dangliq tilshunaslar, kesip ehliliri we parlamént ezalirimu qatnashqan. Muhakime yighinida türkiy tillar diwanining ezeri tilidiki ehmiyiti we türkiy tillar diwanidiki atalghular mesilisi heqqide muhim doklatlar oqup ötülgen.

Biz bu yighin heqqide tepsiliy melumat élish üchün aldi bilen, bu yighin'gha qatnashqan baku dölet uniwérsitéti türkologiye penliri bölümi oqutquchisi ramiz esker ependini ziyaret qilduq. U bu yighin heqqide qisqiche melumat bérip mundaq dédi: "bügün bakudiki ezerbeyjan tillar uniwérsitétining bashchiliqida bir ilmiy muhakime yighini chaqirildi. Buninggha uniwérsitét bashliqliri we yawrupa parlaméntlar mejlisi mu'awin bashliqi we ezerbeyjan parlamént ezasi semed séyidof ependi qedem teshrip qildi. U yighinning échilish nutqini qilip, türkiy tillar diwanining qachan otturigha chiqqanliqi, uning néme üchün ezerbeyjan'gha kech yétip kelgenliki heqqide qisqiche sözlep ötkendin kéyin, hazir türkiy tillar diwanining tetqiqati heqqide ezerbeyjanda élip bériliwatqan xizmetler üstide doklat berdi."

Undin kéyin ezerbeyjan til - tetqiqat merkizining re'isi, proféssor doktor adil babayéf ependimu ezerichidiki atalghular we türkiy tillar diwani heqqide muhim melumatlarni berdi. Kéyin doktor ikram qasimof ependi türkiy tillar diwanida ishlitilgen herbiy atalghular témisida doklat berdi. Ilmiy muhakime yighinigha 150 - 200 etrapida kishi qatnashti. Yighin intayin qizghin keypiyat ichide ötti.

Biz bu muhakime yighinida "türkiy tillar diwanidiki herbiy atalghular" témisida doklat bergen proféssor doktor ikram qasimof ependi bilen télifon ziyariti élip barduq.

Proféssor doktor ikram qasimof ependi bizge bu heqte melumat bérip mundaq dédi: "mehmut qeshiqirining esiride qollinilghan herbiy atalghularning köp qismi hazirmu ishlitilmekte. Bu atalghularning beziliri fonétikiliq özgirish yasap oxshimaydighan shekillerde her qaysi türkiy tillarda mewjut bolup turmaqta. Ezeri türkchiside we bashqa türkiy tillarning hemmiside bu xil atalghularni uchritish mumkin. Emma türkiy tillar diwanida ishlitilgen bashqa yene nurghun herbiy atalghular bolsa untulup ishlitishtin qep qaldi. Mesilen, esker menisige kélidighan "chéri" dégen sözni biz hazir ishletmeymiz. Emma eyni dewrde "esker"ning ornigha bu söz ishlitilgen idi."

"Men doklatimda herbiy atalghularni herbiy unwan namliri, qoral - yaraq namliri we herbiy qoshunlarning namliri qatarliq bir qanche guruppilargha ayridim. Türkiy tillar diwanida bu guruppilardiki barliq sözlerni ipade qilidighan atalghular bar. Ularning beziliri bir sözdin terkib tapqan. Yene beziliri bolsa bir qanche sözning bir yerge kélishi bilen türlinip chiqqan. Men mana bu atalghularni hazirqi ezerbeyjan türkchisige qobul qilish toghrisida muhim melumatlarni berdim."

Proféssor doktor ikram qasimof ependi mehmut qeshqiri yazghan türkiy tillar diwanining ezerbeyjan türkchiside muhim ehmiyetke ige ikenlikini éyétip mundaq dédi: "hazir biz qedimde ishlitilgen sözlerni qaytidin qollinishqa bashliduq. Qedimiy türkchide ishlitilgen nahayiti güzel atalghular bar. Nurghun atalghularni biz qedimiy türkchidin éliwatimiz. Jümlidin türkiy tillar diwanidin élip ishlitiwatimiz. Bu atalghular orxun abidiliridimu, türkiy tillar diwanidimu tépilidu. Hazirqi ezerbeyjan tilidiki atalghularni türkchileshtürüshte türkiy tillar diwani zor ehmiyetke ige."

Proféssor doktor ikram qasimof ependi ziyaritimizning axirida türkiy tillar diwanini yazghan mehmut qeshqirining newriliri bolghan Uyghurlarning hazir érqiy qirghinchiliqqa uchrawatqanliqini we choqum bir kün Uyghurlarningmu öz heqlirige érishidighanliqini ipade qildi we radi'omiz arqiliq Uyghur qérindashlirigha salam yollaydighanliqini bildürdi.

Biz yene bu yighin'gha sahipxanliq qilghan ezerbeyjan tillar uniwérsitéti ezeri tili bölümi bashliqi we ezerbeyjan til - tetqiqat merkizining re'isi adil babayéf ependi bilenmu söhbet élip barduq. U bu ilmiy muhakime yighinining intayin ehmiyetlik bolghanliqini, yighinda her qaysi bilim ehlilirining nahayiti muhim doklatlarni sun'ghanliqini otturigha qoydi we u yene yighinda ezerbeyjanchidiki atalghularni türkchileshtürüsh qedimini tézlitish qarari élin'ghanliqini éyitp mundaq dédi: "biz yighinda bu xizmetni téximu téz we ünümlük élip bérish qarari chiqarduq. Hazir ezerbeyjan türkchisde qedimiy türkchide ishlitilgen nurghun atalghularni biz türkiy tillar diwanidin qobul qilip ishlitiwatimiz. Hetta bezi yerlik diyaliktikilarda ishlitiwatqan sözlernimu qobul qilduq. Buningdin kéyin mushundaq atalghularni qéliplashturush xizmitini téximu ching tutup élip barmaqchimiz. Mehmut qeshqirining türkiy tillar diwanidiki atalghular, maqal - temsiller, fonétikiliq birleshmiler hemmisi bizgiche yétip keldi. Yeni aridin ming yil ötken bolsimu, mehmut qeshqiri biz bilen bille yashmaqta."

Toluq bet