Уйғур зиялийлар “әгәр мәҗбурий маарип узартилғанда...”

Гәрчә һазирғичә мәҗбурий маарип чекини узартиш рәсмий қанунлашмиған болсиму, әмма уйғур елиниң бәзи җайлирида мәҗбурий маарипниң ғәйрий рәсмий йосунда узартиливатқанлиқи мәлум.
Мухбиримиз гүлчеһрә
2012.01.30
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
qosh-til-xoten-mektep-305 Уйғур елиниң хотән вилайитидики мәлум бир қош - тил мәктипиниң оқуғучилири.
AFP Photo

Хитайниң маарип сияситидә, башланғуч вә толуқсиз оттура мәктәпни өз ичигә алған тоққуз йиллиқ мәҗбурийәт маарипи асас қилиниду. Толуқ оттура мәктәп дөләт хираҗити билән оқутулидиған бу системиға кирмәйду.

Хитайниң һәр қайси җайлирида маариптики қалаймиқан һәқ елиш мәсилилириниң еғирлиқи, пуқраларниң балилирини толуқ һәм алий мәктәпләрдә оқутуш чиқимини көтүрәлмәслик қатарлиқ сәвәбләр түпәйлидин, толуқ оттура мәктәпниму оқуш чиқимини дөләт үстигә алидиған мәҗбурий маарип программиси ичигә киргүзүш тәлипи бир қанчә йиллардин буян көплигән кишиләр тәрипидин оттуриға қоюлуп кәлгән, әмма хитай һөкүмити маарипидики қалаймиқан һәқ елиш мәсилисини һәл қилишқа һөддә қилған болсиму, кейинки он йилға қәдәр 9 йиллиқ мәҗбурий маарипни 12 йиға узартиш пилани йоқ икәнлики һәққидә ениқ ипадә билдүргән.

Йәни 2010-йили 8-айниң 16-күни маарип министирлиқиниң әмәлдари ваң ляң мәтбуатқа бу һәқтә баянат берип “кәлгүси он йилда мәҗбурийәт маарипи йәнила тоққуз йиллиқ түзүмни асас қилиду, елимизниң мәҗбурийәт маарипини узартиш шараити техи һазирланмиди” дегән иди.

Өткән ай үрүмчидә ечилған аптоном районлуқ хәлқ қурултийи һәм сиясий кеңәш йиғинлирида, уйғур елидә мәҗбурийәт маарипини узартиш қайтидин йиғин вәкиллири ағзидин оттуриға чиқти, шундақла буниң уйғур елидәк аз санлиқ милләтләргә қош тиллиқ маарип елип бериливатқан алаһидә җайда, қош тиллиқ маарипниң сүпитини юқири көтүрүштә елишқа тегишлик зөрүр бир қарар икәнлики тәкитләнди, гәрчә һазирға қәдәр бу һәқтә хитай һөкүмити тәрипидин қарар яки низамлар елан қилинмиған болсиму, әмәлийәттә уйғур елиниң йеза, кәнтлиридә толуқ оттура мәктәплириниң бирләштүрүлүши, ятақлаштурулуши, шундақла деһқан балилирини толуқ оттурида давамлиқ оқушқа риғбәтләндүрүп, оқуш чиқимлирини түрлүк усулларда һәл қиливатқанлиқидәк әһваллар, уйғур елидә мәҗбурий маарипниң ғәйрий рәсмий йосунда йолға қоюлуватқанлиқидин дерәк бәрмәктә.

Чәтәлләрдики уйғур зиялийлири, хитай һөкүмитиниң бу йилдин башлап мәктәпкә кириш йешидики балиларға үч йил қош тил йәслисидә тәрбийилиниш шәрти қоюп, арқидинла йәнә мәҗбурий маарипни узартишидин ибарәт бир мәсилини қайта оттуриға чиқириши, йеқин кәлгүсидә қош тиллиқ мәҗбурий маарипни узартидиғанлиқидин дерәк бериду дәп қаримақта, шундақла әгәр мәҗбурий маарип узартилғанда уйғурларға қайси җәһәтләрдин пайда-зиянлири болиду дегән мәсилиләр үстидә мулаһизә йүргүзмәктә.

Бу һәқтә мулаһизә йүргүзгүчиләрдин норвегийәдә яшаватқан уйғур зиялий шундақла дуня уйғур қурултийиниң муавин рәиси сәмәт абла хитай һөкүмити әгәр мәҗбурий маарипни узартқан тәқдирдә хитайға нисбәтән иҗабий роли болсиму, буниң уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләрниң маарип сүпитини юқири көтүрүшкә һечқанчә рол ойнимайдиғанлиқини билдүрди.

Германийидики уйғур зиялийлиридин илгири үрүмчи шәһәрлик 5-оттура мәктәптә физика дәрси оқутқучилиқи билән шуғулланған, дуня уйғур қурултийи маарип тәтқиқат оргини мудири үмид агаһи әпәнди, хитай һөкүмити мәҗбурий маарипни узартқан тәқдирдә, буниң пәқәт қош тиллиқ маарипиниң тәсирини күчәйтиш, уйғур яшлирини техиму узақ контроллуқта тутуп турушни мәқсәт қилидиғанлиқини мулаһизә қилди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.