Dunya Uyghur qurultiyi méng jyenjuning qeshqerde muqimliqni tekitliginige inkas qayturdi

Méng jyenjuning qeshqerde muqimliqni yene tekitlishi xitay hökümitining sherqiy türkistandiki qarshiliq heriketliridin ensirewatqanliqining yene bir béshariti.
Muxbirimiz méhriban
2011.04.25
qeshqer-saqchi-charlash-305 Radiomizgha iane qilinghan bu sürette, xitay qoralliq saqchilirigha qilinghan hujum yüzbergen qeshqer shehirining ali méhmanxanisining partilitiwétilgen aldi ishiki aldida charlash élip bériwatqan xitay saqchiliri we bir sayahetchining körünüshi.
RFA Photo
Xitayning tengritagh torining xewer qilishiche, xitayning dölet ishliri kabinétining ezasi, xitay jama'et xewpsizlik ministiri méng jyenju, 24-aprél qeshqerge xizmet tekshürüshke kelginide, ayropilandin chüshüpla, Uyghurlar zich olturaqlashqan qeshqer konasheher rayonigha kélip, héytgah jama'esi qatarliq meschitlerni, Uyghur mehelliliri, bazarliri hem döletbagh saqchixanisi qatarliq jaylarda xizmet tekshürgen. Méng jyenju qeshqerdiki herqaysi saqchixanilargha barghinida, qeshqerde yéngidin köpiyiwatqan köchme nopuslar xizmitini yaxshi ishlep, qeshqerde jem'iyet muqimliqini kücheytishni alahide tekitligen.

Xitay weziyitini közetküchilerning qarishiche, qeshqer Uyghurlar zich olturaqlashqan shundaqla xitay hökümitige qarshi naraziliq heriketliri köp qétim yüz béridighan jay bolup, 2008-yildiki semen yoli weqesi, yamanyar weqesi, 2010-yili 11-aydiki xitay köchmenlirining öltürülüshi qatarliq weqeler yüz bergen. Méng jyenjuning bu qétim qeshqerge kélishi hem qeshqerde jem'iyet muqimliqini alahide tekitlishi, 19-aprél küni qeshqerde yüz bergen bir neper Uyghurning 6 xitayni pichaq bilen yarilandurup, saqchilar uni tutmaqchi bolghinida özini öltürüwélish weqesidin kéyin'ge toghra kelgen.

Ötken hepte qeshqerde bir neper Uyghurning kochida kétiwatqan xitay puqralirigha pichaq bilen hujum qilish weqesi yüz bergendin kéyin, qeshqerning yeken nahiyisidin radi'omiz ziyaritini qobul qilghan bir Uyghur saqchisi özlirining her küni xitay saqchilar bilen birlikte kocha charlashqa chiqidighanliqini bildürüp, qeshqer wilayiti teweside weziyetning jiddiylikini bildürgen idi.

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ependi, bügün radi'omiz ziyaritini qobul qilip, méng jyenjuning bu qétim qeshqerge kélishi hem qeshqerde muqimliqni tekitlishi qeshqer weziyitining jiddiyleshkenliki hem xitay hökümitining rayon'gha qaritilghan nazaretni yenimu kücheytkenlikidin  dérek béridighanliqini ilgiri sürdi.

Dilshat rishit ependi sözide xitay hökümitining sherqiy türkistandiki basturushi üzlüksiz dawam qilip kéliwatqanliqini, emma her qétim sherqiy türkistanda xitay hökümitige qarshi naraziliq heriketliri yüz berginide xitay hökümitining bu xil weqelerni bahane qilip Uyghurlargha qaratqan basturush hem nazaretni kücheytip kéliwatqanliqini tekitlidi.

Ötken hepte qeshqerde bir Uyghurning kochida kétiwatqan xitaylardin 6 kishini pichaq bilen yarilandurup, arqidin özini öltürüwélish weqesi yüz bergendin kéyin, xelq'ara metbu'atlar bu heqte inkas qayturup, bu ehwalning yerlik Uyghurlarning xitay hökümitige qarshi naraziliq heriketlirining biri ikenlikini ilgiri sürgen idi. Chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliridin dunya Uyghur qurultiyining amérikidiki mes'ulliridin biri alim siyitof ependimu radi'omiz ziyaritini qobul qilip, bu mesilining adettiki majira bolmastin, belki Uyghurlarning kündin-kün'ge éghirlishiwatqan milliy kemsitish hem basturush siyasitige qarshi naraziliq herikiti déyishke bolidighanliqini ilgiri sürgen idi.

Dilshat rishit ependi qeshqer weziyiti heqqide toxtilip, Uyghurlar nisbeten ziq olturaqlashqan qeshqerde xitay hökümiti élip bériwatqan qeshqerni özgertip qurush namida qeshqerdiki yerlik Uyghurlarni öz öyliridin köchürüp, ularning yer zéminlirini igiliwélip, bu yerge téximu köpligen xitay köchmenlirini yötkesh siyasiti yerlik Uyghurlarning naraziliqini qozghighanliqi üchün, qeshqerde tirikchilik muhiti barghanche tariyip kétiwatqan Uyghurlarning xitay hökümitige qarshi her xil naraziliq heriketlirining üzlüksiz yüz bérip kéliwatqanliqini tekitlidi. Dilshat rishit ependi sözining axirida xitay hökümitining bu xil nazariti hem basturushi qanche kücheygenséri, Uyghurlarning buninggha qarshi naraziliq heriketliriningmu üzlüksiz dawamlishidighanliqini bildürdi.
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.