Yazghuchi we muxbir ülrika éngiström: mo yen'ge nobél mukapatini bérish shiwétsiye penler akadémiyisining azapliq bir ishi

• Ixtiyari muxbirimiz yalqun
  2012-10-12

Munazirining asasi timisi xitay yazghuchisi mo yenning shiwétsiye oqurmenlirige natonushluqi we uning xitay kommunistik partiyisige eza bolghanliqidek arqa körünüshi bolup, uning bu mukapatqa layiqliqida guman peyda qilghan. Shiwétsiyidiki chong gézitlerdin bolghan “Kündilik xewerler”, “Shiwétsiye kündüz géziti” qatarliq gézitlerning tor betliridiki munazirlerge shiwétsiyidiki dangliq edebiyat teniqidchilirimu pikir qatanshturghan bolup, ular pikirliride shiwétsiye oqurmenlirige pütünley natunush bolghan bir xitay yazghuchisigha nobil mukapatning bérilishi ularni heyran qaldurghanliqini bildürgen. Ular muxbirlarning ziyaritini qobul qilghanda, mo yen isimlik bir yazghuchi barliqini bilmeydighanliqini, uning eserlirini oqup baqmighanliqini bayan qilidu. Nobél mukapati tarqitilghan küni kechte nobél edebiyat mukapatini bahalash komitétining re'isi pétér énglund “Kündilik xewerler” gézitining tor bétide oqurmenler bilen yüz körüshüp, ularning sorighan so'allirigha jawab bergen. Oqurmenlerning pétér énglunddin sorighan so'alliri yenila mo yenning shiwét oqurmenlirige natonushluqi, uning eserliri shiwét tiligha terjime qilinmighanliqi, nobél mukapatini bahalash komitétidikilerning néme meqsette uni nobél mukapatigha layiq körgenliki qatarliq so'allargha merkezleshken.

Medeniyet inqilabidin kéyin Uyghur élini ziyaret qilghan tunji chet'ellik bolush süpiti bilen “Yipek yoli” namida kitab yézip shiwétsiyide nam chiqarghan yazghuchi yan mordal tor yüzide bayan qilghan pikiride mundaq deydu :gerche men mo yenning kitabini oqumighan bolsammu, xitay tilidiki radi'odin uning nobél mukapatigha irishkenlikini anglap heyran qaldim. Chünki, xitaylar nobél mukapatini shiwétsiyining siyasiy bayanati dep qaraydu.Bu xitayning shiwétsiye bilen bolghan munasiwitide yéngi bir özgirish peyda qilidighanliqigha ishinimen.

Shiwétsiyilik yazghuchi we muxbir ülrika éngström mundaq deydu: men edebiyatning siyasiy özgirishte muhim roli bar dep qaraymen, shunga men shiwétsiye penler akadémiyisining mo yendek siyasiy özgirish qilishni xalimaydighan, mewjut hakimiyetni qollaydighan, xitay hökümitini teniqid qilghuchilardin we oxshimighan pikir éqimidikilerdin özini qachuridighan mushundaq bir ademge nobél mukapatini bérishini shiwétsiye penler akadémiyisining azapliq bir ishi dep qaraymen.

Shiwétsiye tashqi ishlar siyasiy institotining xitay ishliri mutexessisi yohan lagérkiüst mundaq deydu: men hazirghiche uning yazghuchiliq hayatida siyasiy mesililerge yardemde bolghanliqini körmidim. Héch bolimighanda u xitaydiki parixorluqni bolsimu teniqid qilip baqmidi. Uning üstige xitay kommunistik partiyisining ezasi bolup, xitay hökümiti uning namidin paydilip özining teshwiqatini élip baridighanliqi éniq.

Lékin, shiwétsiyining soda ministiri éwa byörling mundaq deydu: nobél mukapati nahayti küchlük bir tawar markisi, meyli u kimge tarqitilsun, u shiwétsiyini tonushturidu. Shunga nobél edebiyat mukapatining xitay yazghuchisi mo yen'ge bérilishi xitay bilen shiwétsiyining soda munasiwitide yéngi bir yüksilish ekilidighanliqi éniq.

Shiwétsiyining axbaratlirida buninggha munasiwetlik uchurlar nahayti köp bolup, köpinche mulahizichiler shiwétsiye penler akadémiyisining mo yen'ge bu yilliq edebiyat mukapatini bérishide, uning edebiyat sahaside qolgha keltürgen netijiliridin köre shiwétsiye bilen xitay otturisidiki qoyuq soda munasiwiti asasliq rol oynighan bolushi mumkin dep, qarimaqt, chünki shiwétsiye bilen xitayning otturisidiki import - éksport sodisi nahayiti janlan'ghan. Import - éksport torbétidiki uchurlardin melum bolushiche, hazir shiwétsiyining xitayda 650 karxanisi we 800 dane her xil ish béjirish tarmaq organliri bolup, yilliq émport sommisi 5.35 Milyard shiwét kronidin ashidiken. Uning üstige shiwétsiyining eng dangliq aptomobil markisi bolghan “Wolwo” shirkitini xitayning jéliy shirkiti sétiwalghan bolup, wolwo shirkitide ishleydighan 10mingdin artuq ishchi - xizmetchiler xitay shirkitining iqtisadi hamiyliqida qalghan.

Mulahizichilerning bildürüshiche, iqtisadi jehettiki bu xil amillar shiwétsiye penler akadimiyisining bu yilliq edebiyat mukapatini xitay yazghuchisigha bérishke idiye nishani turghuzup bergen bolushi mumkin iken. Shiwétsiye Uyghur komitétining mu'awin re'si abdushukur samsaq bu heqqide pikir bayan qildi.