'Нәпрәткә толған уйғур дияри'

Йеқинда америкида чиқидиған нюйорк вақти гезитидә "нәпрәткә толған уйғур дияри" мавзулуқ бир парчә мақалә елан қилинди. Мақалидә аптор өзиниң үрүмчидә көргән вә һес қилғанлириға вә уйғур диярини йеқиндин күзүтүп келиватқан көзәткүчиләрниң сөзлиригә йәр бәргән.
Мухбиримиз ирадә
2010-09-07
Share
Qayghu-we-nepretke-tolghan-Uyghur-diyari-305 Сүрәт, хотәндики мәлум бир баразда сода қиливатқан уйғур айаллиридин бир көрнүш.
www.nytimes.com Дин елинди.

Аптор мақалисидә, уйғур дияридики вәзийәтниң қаримаққа тенч көрүнсиму, әмәлийәтниң ундақ әмәсликини илгири сүргән.

Аптор әнҗу җейкобс мақалисидә 2009" - йили 5 - июл вәқәси йүз бәргәндин кейин үрүмчидә қаримаққа һаят нормалға қайтқандәк көрүнсиму, һәр йәргә қоюветилгән көзәткүчи камералар вә әтрапта чарлап йүргән сақчилар болушиға қаримай, бу шәһәрдә қайғу вә әндишини йәнила очуқ көрүвалғили болатти" дәп баян қилған.

У мундақ дәйду: "мән чүшкән меһманханида ишләйдиған бир мулазимәтчи маңа 'талаға чиққанда қоқмисаңму болиду. Һазир һәммә йәр тенч' деди, әмма у бирдәмдин кейин 'амал бар кәчтә уйғурлар олтурақлашқан тәрәпләргә өтмә' деди.

У, уйғур районида 2009 - йили йүз бәргән етник тоқунуштин кейин хитай мәркизи һөкүмитиниң уйғур райониға бир йерим милярд доллар мәбләғ селиш, уйғур дияриниң турмушини яхшилаш дегәнгә охшаш шоарларни оттуриға қойғанлиқини вә һәтта уйғур райониниң рәһбири ваң лечуәнни алмаштурғанлиқини, әмма бу хил тәшвиқат вә иқтисадий тәдбирләрниң икки милләт оттурисидики ишәнчсизликни йоқитишта көп пайдисиниң болмиғанлиқини, чүнки һөкүмәтниң вәқәдин кейин қаттиқ бастуруш елип берип, гуман қилғанлики кишиләрни тутқун қилиши вә 9 кишигә өлүм җазаси беришиниң вәзийәтни техиму кәскинләштүрүвәткәнликини билдүриду.

У мақалисидә Калифорнийидики памона институти асия бөлүминиң тәтқиқатчиси гләдний әпәндиниң сөзигә йәр бәргән болуп, гләдний уйғур дияридики вәзийәт һәққидә тохтилип: "һечқандақ бир уйғур һөкүмәтниң уйғурларниң мәнпәәтини чиқиш қилип туруп иш қилидиғанлиқиға ишәнмәйду" дегән.

Аптор әнҗу җейкобс уйғур диярида кишиләрниң қаттиқ тәқибкә учрайдиғанлиқини, шуңа мәйли уйғур болсун, мәйли хитай болсун, уларниң һәқиқий ой - пикирлирини елишниң ундақ асанға тохтимайдиғанлиқини, әмма нурғунлиған тиришчанлиқлар вә уларниң исмини ашкарилимайдиғанлиқиға даир берилгән нурғун вәдиләрдин кейин, бәзи кишиләрниң һәқиқий ой ‏ -хияллирини алалиғанлиқини баян қилиду.

У мундақ дәйду: "бир нәпәр хитай ашхана хоҗайини дәсләптә маңа 'биз һәммимиз бир аилиниң кишилири' дегән болсиму, әмма кейин раст гәпни қилип, өзлириниң уйғурлардин қорқидиғанлиқини билдүрди. Өзиниң исмини җу дәп тонуштурған бу хитай 2004 - йили юрти сичуәндин айрилип уйғур райониға кәлгән болуп, у маңа 'мән бу йәргә келиштин бурун уйғурларни җуңголуқ вә җуңгода бәхтияр һалда яшаватқан 56 милләтниң бири дәп қариған идим. Әмма келип узун өтмәйла әмәлийәтниң ундақ әмәсликини уқтум. Бизниң аримизда көп ортақлиқ йоқ икән' деди."

Аптор мақалисидә Хитай һөкүмитиниң уйғур дияриға үзлүксиз һалда хитай көчмәнлирини йөткәш арқилиқ 1949 - йилида уйғур районида 90 прсәнт нопусқа игә болған уйғурларни һазир 50 прсәнттинму төвән һалға чүшүрүп қойғанлиқини, уйғурларниң буниңға қарита ичидә қаттиқ наразилиқиниң барлиқини баян қилған болуп, у "уйғурлар маңа хитай һөкүмити уйғурларниң мәдәнийитини аҗизлаштурушқа урунуватқанлиқини, хитай көчмәнлириниң бу йәргә келишигила яхши хизмәтләргә орунлишалайдиғанлиқини ейтип бәрди" дәйду вә уйғур ишчи - хизмәтчиләрниң хитайчини яхши билмәслик баһаниси билән иштин бошитилидиғанлиқини баян қилип, бейҗиң мәркизи милләтләр университетиниң профессори илһам тохти һәққидә қисқичә мәлумат бәргән вә илһам тохтиниң өзигә "илгири дөләт игидарчилиқидики карханиларниң очуқ - ашкара һалда пәқәтла хитайлар ишқа қобул қилиниду дәйдиған сиясити бар иди. Әмма һазир сиз хизмәт үчүн улар билән сөзләшкили барғиниңизда, сизниң йүзиңизни көргәндин кейин сизни рәт қилидиған болди" дегән сөзигә йәр бериду вә уйғур районида хитайчә билмәйдиған вә талантлиқ болмиғанларла әмәс, бәлки хитайчини интайин яхши билидиған вә ичкиридики университетларни пүттүрүп кәлгән уйғурларниңму яхши хизмәт тепишта қийинчилиққа учрайдиғанлиқини тәкитлигән.

Аптор уйғурлар йолуқуватқан йәнә бир аваричилиқниң уларниң паспорт елишниң тосалғуға учраш әһвали икәнликини, буниң нурғун уйғурларни қаттиқ нарази қиливатқан бир әһвал икәнликини билдүрүп : "хитай һөкүмити чәтәлгә чиққан уйғурларниң террорчи болуп кетишидин әнсиригәнликтин, уларниң чәткә хизмәт, оқуш вә туғқан йоқлаш үчүн чиқишиға тосқунлуқ қилмақта. Бу хил әһвал уйғурларни қаттиқ нарази қилмақта" дәп баян қилған.

У хитай һөкүмитиниң уйғур диярида тор бәтләргә түрлүк чәклимиләрни қойидиғанлиқини, уларни тәкшүрүдиғанлиқини, һәтта кишиләрниң шәхси телефонлири, елхәтлириниму назарәт қилип туридиғанлиқини билдүрүп, йеқинда 3 нәпәр тор бәт саһибиниң қамақ җазасиға һөкүм қилиниш әһвали һәққидиму қисқичә мәлумат берип өткән.

Аптор мақалисиниң ахирида, университетни пүттүргән бир хотәнлик уйғур яшниң сөзигә йәр бәргән болуп, бу уйғур яш апторға өзиниң чәтәлләрдики уйғурлар ачқан тор сәһипилиригә киришкә җүрәт қилалмайдиғанлиқини, чүнки һөкүмәтниң буни билип қалидиғанлиқини ейтип: "бәзидә мән худди өзәмни ғайәт зор бир түрминиң ичидә яшаватқандәк һес қилимән" дегән.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт