Nobél inistituti xakkér hujumigha uchridi

Sürette, 2010‏ - yilliq nobil tinchliq mukapatigha érishküchi lyu shawbo ependi we nobil tinchliq mukapat médali.

Nobél inistituti bolsa 1904 - yili 1 - féwralda qurulghan bolup, u nobél komitétining qaysi kishige nobél mukapati bérishke qarar chiqirishigha yéqindin yardemlishidu. Institutning bashliqi nobél komitétining bash sékrétarliq wezipisini öteydu.

Xewerlerde ashkarilinishiche, aldinqi hepte nobél institutining tor bétige xakkér hujum qilghan we bu tor bétini ziyaret qilghuchilarning kompyutérigha aptomatik halda ishpiyonluq programmisi qachilinip qalghan. Kéyin bu tor bétini ziyaret qilghan köp sanliq kishiler éléktronluq xetke qoshup ewetilgen , qoshumche höjjet sheklide nobél tinchliq mukapatini tarqitish murasimigha teklip qilin'ghan saxta teklipnamini tapshurup alghan.

Bu saxta teklipname ulargha "oslo erkinlik munbiri " ning namida ewetilgen. Téximu yaman bolghini shuki, bu saxta höjjetni uqmay échip salghanlarning kompyutérigha explo'it dep atilidighan bir kichik programma özlikidin qachiliniwélip kompyutérni kontrol qiliwalghan.

Xakkér hujumi emdi nobél institut bashliqigha qaritilghan

Mushu heptining seyshenbe kuni norwégiye waqti sa'et 11din 34 minut ötkende, nobél institutining bashliqi ge'ir lundestad bir parche éléktronluq xet tapshurup alghan. Bu xet uninggha nobél institutining sistéma meshghulati bilen shughullinidighan melum kompyutér shirkitining mes'ul xadimining éniq adrisi bilen kelgen. Mezkur xette tor bet ulinishining adrisi bar bolup, eger lundestad bu ulinishni chekse kéreklik bolghan uchurlargha érishidighanliqi éytilghan. Bu xettin gumanlan'ghan ge'ir lundestad bu ehwalni derhal dölet bixeterlik idarisige inkas qilghan, netijide nobél inistituti xakkérning yene bir qétimliq meqsetlik hujumidin saqlinip qalghan.

Xitayning xakkér hujumida biwaste qoli bar - yoqluqi heqqide muxbirlar teripidin soralghan so'algha lundestad hazirche éniq jawab bérishtin özini tartqan.

Bu xitayning hujumi bolushi mumkinmu?

Nöwette, xakkér hujumining oxshash bir jay we oxshash bir mulazimet qilghuchidin kéliwatqanliqi éniq bolmaqta. Gerche héchkim téxi xakkér hujumining kim tereptin boluwatqanliqini éniq mu'eyyenleshturmisimu, lékin guman xitaydiki intérnét jinayetchiliki muhitigha merkezleshmekte yaki bu xitaygha baghlap chüshendürülmekte. Sewebi birinchi qétim nobél institutining tor bétide yüz bergen xakkér hujumi teywendiki bir uniwérsitétning nami bilen élip bérilghan.

Norwégiye yüz bergen bir qatar weqeler

Bu yil öktebir éyida norwégiyide nobél tinchliq mukapati xitay öktichi ziyalisi lyu shawbo bérilgenliki élan qilin'ghandin kéyin, norwégiye bilen xitayning diplomatik munasiwitide bir qatar köngülsizlikler yüz berdi. Deslepte béliqchiliq ministirini öz ichige alghan ikki dölet arisidiki soda, sen'et we bashqa diplomatik sahelerge munasiwetlik bolghan ziyaretler xitay teripidin bikar qilindi.

Awghust éyida bodapishtta oquwatqan norwégiyilik qiz, 21 yashliq pernille mari'e thronsen burunqi yürgen yigiti, xitay millitidin bolghan xitay puqrasi'i 26 yashliq jaw fiy teripidin rehimsizlerche öltürülgen we u xitaygha qéchip ketkende tutulghan idi. Lékin xitay, budapésht we norwégiye uch dölet hemkarliqida tutulghan adem öltürgen bu qatil , nobél ténchliq mukapati lyu shawbogha bérilgenliki élan qilinishtin bir nechche kün ilgiri gunahsiz dep qarilip qoyup bérilgen. Buningdin bashqa yene, xitay tashqi ishlar ministiri bayanatchisimu bir nechche qétim muxbirlarni kütiwélish yighini ötküzüp, norwégiyini jinayetchilikke ilham berdi dep eyibligen idi.

Xitay axirqi kozurini ishqa salmaqta

Bu yilliq nobél tinchliq mukapatining sahibi élan qilin'ghandin kéyin, xitay teshwiqat arqiliq nobél komitéti we nobél komitétining bashliqi jaglandgha izchil hujum qilip keldi. Gerche, nobél komitéti birleshken döletler teshkilatini yardemge chaqirip, bu qétimqi nobél tinchliq mukapatini lyu shawboning özining kélip tapshurup élishini qolgha keltürüshke tirishchanliq körsetken bolsimu, lékin xitayning barliq diplomatik qanallirini ishqa sélishi bilen bu tirishchanliqning emelge ashmaydighanliqi körünüp turmaqta. Gerche lyu shawboning ayali lyu shaning bu mukapatni qobul qilishqa kélish arzusi yuqiri bolsimu, lékin u a'ilide nezerbend qilip qoyulghachqa, uning kélishimu ishqa ashmaydighanliqi éniq körünüp turmaqta.

Xewerlerdin melum bolushiche, hazirche peqet lyu shawboning qérindashlirining bu mukapatni tapshurup élishqa kélidighanliqi ilgiri sürülmekte.

Buningdin bashqa, nöwette xitay hökümiti 10 - dékabir küni élip bérilidighan nobél tinchliq mukapatini tarqitish murasimini buzush meqsitide ,her qaysi döletlerning elchixanilirigha bésim ishlitishni bashlighan. Hazirghiche jemi ming parche teklip baghaqchisi tarqitilghan bolup, teklip qilin'ghanlar ichide xitay elchisimu bar.

Melum bolushiche, nobél komitéti murasimgha teklip qilghan xitaylar teripidin aghzini achmay qayturuwétilgen xetlerni tapshurup alghan.

Nöwette finlandiye, islandiye, shiwitsiye, daniye, gollandiye, gérmaniye qatarliq döletlerning norwégiyide turushluq elchiliri nobél mukapatini tarqitish murasimigha qatnashmasliq heqqide xitayning ewetken xétini tapshurup alghan bolsimu, lékin ular yenila murasimgha qatnishiwéridighanliqini bildürüshken.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.