Barak obamaning nobél ténchliq mukapatigha érishishi dunyada ghulghula peyda qildi

Süret, prézidént obamaning 9 - öktebir küni, aq saraydiki ishxanisida téléfonda sözlishiwatqan körünüshi.

Amérika prizidénti barak obama bu yilliq nobél ténchliq mukapatigha layiq körüldi. Merkizi norwigiyining oslo shehirige jaylashqan nobél mukapati komitéti barak obamaning mukapatqa layiq körülüshining sewebini "muwappeqiyetlik halda yürgüzüwatqan diplomatiyisi we yadro qorallirini qisqartish üchün élip bériwatqan heriketliri üchün " dep körsetti.

Nobél ténchliq mukapatining barak obamagha bérilishi xelq'arada küchlük munazire peyda qildi. Her sahe kishiler buninggha nisbeten oxshimaydighan pikirlerde boldi. Emma shunisi éniqki, bu qarar hemme kishini heyran qaldurdi. Qarar élan qilin'ghandin kéyin, bu qétimliq nobél mukapatigha namzat körsitilgen fransiye prézidénti nikolas sarkoziy köz qarishini bayan qilip, "bu amérikining qaytidin dunya xelqining könglide orun élishqa bashlighanliqining bishariti," dédi.

Iran prézidénti exmedi néjadning meslihetchisi ali ekber jiwankfir: "bu mukapatning, obamaning dunyagha adalet ekilishi üchün türtke bolushini ümid qilimiz," dédi.

1983 - Yilliq nobél mukapatigha érishken polsha sabiq prézidénti léx walésa bu qarargha heyran qalghanliqini ipade qilip mundaq dédi: "mushundaq tézmu? u téxi yéngi prézidént boldi, téxi bir ish qilghudekmu waqti bolmidi. Bu mukapat uning qilmaqchi bolghan ishlirigha medet bérish üchün bérilgen bolsa kérek. Wedilirini emelge ashuralamdu ‏ - yoq ? uni kéyin bilimiz, buni qilishi üchün uninggha waqit béreyli."
 
Pelestin rehbiri mehmud abbas obamaning pelestin'ge musteqilliq élip kélishini ümid qilidighanliqini bildürdi.

Sabiq sowét ittipaqi prézidénti mixa'il gorbachifmu nobél ténchliq mukapatigha érishken shexislerning biri idi. 1990 - Yili nobél alghan gorbachéf köz qarishini mundaq ipade qildi: "buningdin söyündüm. Obamaning hazir qiliwatqanliri kishige ümid béghishlaydu. Mushundaq qéyin bir peyitte, mes'uliyetni öz üstige alalaydighan, meydani, jasariti we siyasi iradisi bolghan kishilerni righbetlendürüsh kérek."

Hazir xitayda ziyarette boluwatqan yaponiye bash ministiri yukyu xatoyamamu obamani chin yürikidin tebrikleydighanliqini, obama textke olturghan yanwardin béri dunyaning özgirishke bashlighanliqini ipade qildi.

Bu heqte pikir bayan qilghanlar birdek, "nobél ténchliq mukapati obamani dunyagha ténchliq ep kélishke righbetlendürüsh üchün bérildi," dep qarimaqta. Obama dunyani yadro qoralliridin waz kéchishke chaqirip yadro qorallirini qisqartishqa tirishmaqta. U yene ottura sherqtimu ténchliq berpa qilish üchün bir qisim tedbirlerni alghan bolsimu,emma téxi uning méwisini alalmighan idi. Nobil mukapati komitéti re'isi torbjorn jaglend ependi qilghan sözide " :hazir dunyaning ziddiyetlerni hel qilidighan küchlük diplomatiyige éhtiyaji bar, barak obama mana buni qiliwatidu" dédi. Emma bu pikirge qarshi chiqquchilarmu bar.

1976 - Yili nobélgha érishken érlandiyilik meyrid korgin magur bolsa, bu qarargha "tolimu epsuslinarliq" dep baha berdi we mundaq dédi: "prézidént obama téxi iraq we afghanistan urushlirini ayaqlashturalmidi. U téxi bu jehette özini ispatlap bolalmidi."
 
Bu heqte metbu'atlargha pikrini bayan qilghan talibanning bayanatchisi zebibullah mujahit mundaq dédi: "afghanistanda ténchliq üchün héchqandaq istratégiyilik özgirish élip bérilmidi. Obama afghanistanning ténchliqi üchün téxi héchnime qilmidi. Uning nobél ténchliq mukapati alghanliqigha qattiq naraziliq bildürimiz. Nobél mukapati komitétinimu bu qarari üchün eyibleymiz."

Bu yilliq ténchliq mukapatigha namzat körsitilgenlerning sani 205 bolup, buning ichide 33 i kolliktip orun, 177 si shexsiler idi. Nurghun kishiler bu yilliq nobél ténchliq mukapatining béyjing tyen'enmén weqesining 20 yilliqi munasiwiti bilen xitaydiki kommunist hakimyitige qarshi bolghan démokrat shexslerdin birige bérilidu, dep qarighan idi.

Mukapatning barak obamagha bérilgenliki élan qilin'ghandin kéyin 1989 - yili tyen'enméndiki oqughuchilar herikitining bashlamchiliridin biri bolghan wang denmu öz köz qarishini otturigha qoydi. Wang den oqughuchilar weqesi qanliq basturulup qolgha élin'ghandin kéyin uzun yil xitayda türmide yatqan we kéyin amérikining diplomatik bésimi bilen amérikida dawalinish üchün qoyup bérilgen bolup, u hazir teywen siyaset uniwérsitétida ders bermekte. Xitay démokrat wang den amérika awazi radi'osigha bergen bayanatida mundaq deydu: "men elwette obamani tebrikleymen. Emma men junggodiki hakimiyetke qarshi bolghan siyasiy öktichi shexslerning mukapatqa érishelmigenlikige intayin epsuslandim," dédi.

U sözide yene xitayning hazir intayin muhim bir peytide turuwatqanliqini eskertip mundaq deydu: "men nobél ténchliq mukapati mana mushundaq perqliq köz qarashtiki kishilerge bérilgendila öz menasini tapidu, dep qaraymen. Dunya üchün élip, hazir xitay halqiliq bir peytte turmaqta. Xitay bash kötürüwatqan bir dölet bolush süpiti bilen jiddiy halda démokratiyige muhtaj. Nobél ténchliq mukapati xitayning démokratiyilishishige türtkilik rol oynighan bolatti. Junggoning démokratiyilishishi démek dunyaning ténchliqi üchün eng zor töhpe démek."

Uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanimmu aldinqi yillarda arqa - arqilap nobél mukapatigha namzat körsitilgen idi. Barak obamagha mukapat bérilgendin kéyin, rabiye qadir xanimmu barak obamani tebrikleydighanliqini we uning dunya ténchliqi üchün téximu köp xizmet qilishini arzu qilidighanliqini ipade qildi.

Barak obama 12 - ayning 10 - küni osloda ötküzülidighan bir murasim bilen médal we 10 milyon shiwit kroni yeni texminen bir yérim milyon dollar pul mukapatini tapshurup alidiken.