Xitay amérikidiki yehudi jem'iyetlirining bayqut qilish chaqiriqigha duch keldi

25 - Aprél élip bérilghan, ziyankeshlikke uchrighan yehudilar muzéyidiki gérmaniye 1933 - yil olimpiki körgezmisi.

 Yehudi her sahe erbabliridin bolup 175 kishi imza qoydi

Bu teshkilat we shexsler xitay kishilik hoquq xatirisi, tibet mesilisi, xitayning süriye, iran we pelestindiki xamas teshkilati bilen bolghan munasiwiti qatarliqlar tüpeyli kishilerning béyjing olimpik musabiqisige qatnishishini rawa körmigen. Yehudi teshkilatlirining bayqut chaqiriqnamisigha amérikidiki yehudi teshkilatlirining rehberliri, diniy jem'iyet aqsaqalliri we jama'et erbabliridin bolup 175 kishi imza qoydi.

Imza qoyghan organ we shexsler ichide yehudilar qirghinchiliqini xatirilesh kéngishi,  judizm islahat birleshmisi, amérika yehudilar qurultiyi, déywid waymen yehudi qirghinchiliqi tetqiqat inistituti, yehudi ölimalar birleshmisi qatarliqlar bar. Aldimizdiki jüme 2  ‏- dunya urushi dewridiki yehudi qirghinchiliqini xatirilesh küni bolup, chaqiriqname xatirilesh künige 3 kün qalghanda élan qilindi. Chaqiriqnamida mundaq deydu:" biz xitayning sudan irqiy qirghinchi hökümitini qollishi, tibet xelqighe qaratqan xata mu'amilisi, öz xelqining asasi kishilik hoquqini ret qilishi, iran we süriyini bashqurulidighan bomba bilen teminlishi, xamas bilen bolghan dostluqi qatarliqlardin nahayitimu endikiwatimiz."

" Xitay  asiya - tinch okyan rayonidiki axbarat erkinliki nachar dölet "

Yehudi teshkilatlar chaqiriqname chiqarghan shu küni amérikidiki ikki meshhur kishilik hoquqi teshkilati xitayning axbarat erkinlik

AFP

Weziyiti we adwokatlargha tutqan pozitsiyisini tenqid qilidighan doklat tarqatqan idi. Közetküchiler bir künning ichide yüz bergen bu 3 weqeni amérikida olimpik musabiqisini bayqut qilish chaqiriqi kéngiyiwatqanliqining bishariti, dep qarashmaqta. Yehudi zatlar chaqiriqname élan qilghan shu küni amérika erkinlik sariyi dunyaning her qaysi döletliridiki axbarat erkinlik ehwali üstide élip barghan bahalash netijisini élan qilghan idi. Erkinlik sariyining doklatida xitay axbarat erkinliki bolmighan döletler tizimlikige kirgüzülgen bolup,  2007  ‏- yili xitayning axbarat erkinlik ehwali yaxshilanmay arqigha chékin'gen.

Doklatta, eng az nomur bérilgen döletler axbarat erkinliki eng yaxshi döletler, eng köp nomur bérilgen döletler bu sahede ehwali nachar döletler, dep békitilgen. Asiyada teywen 20 nomur bilen axbarat erkinliki eng yaxshi dölet, xitay 84 nomur bilen asiya - tinch okyan rayonidiki axbarat erkinliki nachar döletler qatarigha kirgüzülgen.

Erkinlik sariyi doklat toghrisida seyshenbe küni mexsus axbarat élan qilish yighini ötküzgen bolup, yighinda doklatning xitaygha da'ir qisimi kishiler eng qiziqidighan témilarning biri idi. Washin'gtondiki axbarat yighinida muxbirlargha xitayning axbarat weziyitini chüshendürgen erkinlik sariyining tetqiqatchisi sarax koks: " biz 2007  ‏- yili xitay kompartiyisi 17  ‏- qurultiyining chaqirilghanliqini körduq. Shu mezgilde xitay axbarat wasـtilirini bolupmu intérnétni tizginleshni kücheytti. Sezgür siyasiy témilarda munazire élip barghan tor ponkitliri taqaldi. Chet'elning xewer tor ponkitlirini tosidi. Öktichi pikirdiki muxbirlar we tor yazghuchiliri tutqun qilindi. Chet'eldiki boshün we dajiyüen tor betliride maqale élan qilghan muxbirlar bésimgha uchridi. Bu mezgilde 18 ming tor ponkiti péchetlendi " dédi.  Lékin koks, xitayning axbarat belgilimisidiki chet'ellik muxbirlargha qaratqan bezi cheklimilerni boshashturghanliqini mu'eyenleshtürdi shundaqla xitay muxbirlirining tekshürüsh doklati élan qilish jehette ilgiriligenlikini, buning qara xumdan weqesini pash qilish dolqunida öz ipadisini tapqanliqini eskertti.

"Xitay hökümiti adwokatlarning hoquqigha hörmet qilmaywatidu"

Seyshenbe küni xitay toghrisida doklat élan qilghan organlarning yene biri, nyuyorktiki kishilik hoquqni közitish teshkilati idi. Kishilik hoquqni közitish teshkilati doklatida xitay hökümiti adwokatlarning hoquqigha hörmet qilmaywatqanliqini tenqidligen. Doklatta, eger birer adwokat hökümet yaqturmaydighan sezgür dilolarni aqlashni üstige alsa, bu adwokat xitay da'irilirining ighwagerchiliki yaki jismaniy hujumgha uchraydighanliqini, bezilirining tutqun qilinidighanliqini, adwokatlarning guwahchilar bilen körüshüsh, pakit - delillerni teyyarlishigha tosalghu bolidighanliqini ilgiri sürgen idi. Doklatta, xitay adwokatlirining ehwalini qilning üstide kétiwatqan ademge oxshatqan.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatidiki nikolas békyulin, doklatning teyyarlinish jeryani üstide toxtilip, " qilning üstide méngish: xitay adwokatlar tizginlesh, ighwagerchilik we tehditke uchrawatidu, dégen mawzudiki bu doklatning nurghun xitay adwokatlar, pa'aliyetchiler we mutexessislerni ziyaret qilish netijiside teyyarlan'ghanliqini, bu kishiler adwokatlarni ighwagerchilikke uchrishi omumyüzlük hadise, dep qaraydighanliqini, bu heqtiki ashkarilan'ghan xewerler bu hadisilerning az bir qismidin ibaret bolup, 142 betlik doklatning bu jehettiki boshluqni toldurushni meqset qilghanliqini ilgiri süridu. Béyjing olimpik musabiqisi 1936 ‏- yili gérmaniyide ötküzülgen bérlin olimpik musabiqisidin kéyin xelq'arada keng - kölemlik talash - tartish qozghighan olimpik musabiqilirining biridur.

" Bu yehudi tenterbiyichilirining olimpikni bayqut qilishigha türtke bolushi kérek "

Amérikidiki yehudi qirghinchiliqi xatire kéngishining re'isi rabbiy  yitz grénbérg yehudi teshkilatlirining olimpikni bayqut qilish herikitini teshkilligüchi yehudi ölimalirining biridur.  U, özlirining xitay hökümiti bilen natsistlar hakimiyitini teng orun'gha qoymaqchi emeslikini, lékin xitay natséstlar gérmaniyisi 1936 ‏- yili qilghan'gha oxshash olimpik musabiqisini özining siyasi teshwiqati üchün qolliniwatqanliqini ilgiri sürdi.  

Birleshme agéntliqining tünügünki bir xewiride, rabbiy yitz grénbérgning "xitay öz herikitini zor derijide tügetmigüche tenterbiyichiler, sayahetchiler we hökümetler olimpik mesiliside oxshash meydanda turushi kérek " dep qaraydighanliqini tekitligen. Amérikidiki yehudi ölimalar birleshmisining mu'awin ijra'iye re'isi meyérs bolsa chaqiriqname isra'iliye we dunyaning her qaysi jayliridiki yehudi tenterbiyichilirining olimpikni bayqut qilishigha türtke bolushini ümid qildi.