Уйғурларға олимпик бесими (1)

Олимпикиниң хитайда өткүзүлүши билән бирликтә дуняниң көзи хитайға қадалди. Хитай олимпик мусабиқисини өткүзүш билән бирликтә өзиниң күчлүк бир дөләт икәнликини дуняға көз - күз қилишни нийәт қилған болсиму, әһвал ойлимиған йәрдин чиқти.
Мухбиримиз әркин тарим хәвири
2008.08.20
Mao-QurbanTulun-mixbir-305.jpg Түркийидә чиқидиған нопузлуқ гезитләрниң бири болған "һөрийәт" гезитинң лондонда турушлуқ мухбири фарук забчи әпәнди уйғур дийарида.
RFA Photo / Erkin Tarim

 Хитайда арқа - арқидин мәйданға кәлгән вәқәләр, иҗтимаий вә иқтисадий мәсилиләр, инсан һәқлири дәпсәндичилик вәқәлири хитай қанчә йошурушқа урунғансири олимпик мусабиқиси үчүн хитайға барған дуня мухбирлириниң апаратлириға, синалғулириға елинип ашкарә болуп маңди. Мана бу қатарда хитайниң қара қазанни дүм көмтүргәндәк дунядин сақлап келиватқан уйғур дияриму күн йоруқлуқиға чиқип, дуня мәтбуатлиридин кәң көләмдә йәр елишқа башлиди.

Түркийидә чиқидиған нопузлуқ гезитләрниң бири болған "һөрийәт" гезитинң лондонда турушлуқ мухбири фарук забчи әпәнди олимпикниң алдида уйғур дияриға мәхпий һалда берип хәвәр язған мухбирларниң бири болуп, униң "уйғурларға олимпик бесими" намлиқ чатма мақалилири "һөрийәт" гезитидә рәсимләр билән биллә елан қилинди. Бу чатма хәвәрләрдә уйғур дияриниң вәзийити, уйғурларниң күндилик турмуши, уйғурлар учраватқан инсан һәқлири дәпсәндилири һәққидә интайин тәпсили мәлумат берилгән болуп, гезиттә елан қилинғандин кейин түркийидики кишиләрниң уйғур дияри һәққидә толуқ мәлуматқа игә болуши үчүн рол ойнап, оқурмәнләр арисида ғулғула яратти.

Шинҗаңға иккинчи қетимлиқ мәхпий зиярәт

" Һөрийәт" гезити мухбири фарук забҗи әпәндиниң чатма мақалилириниң биринчи бөлүминиң темиси " синкана икинки гизли зиярәт" йәни шинҗаңға иккинчи қетимлиқ мәхпи зиярәт ـ болуп, мақалиниң кириш қисмида уйғур дияриға тунҗи қетим барған вақтидики тәсиратини аңлитип мундақ дәп язиду: "мән тунҗи қетим 2006 - йили 4 - айда мәхпий һалда шинҗаң уйғур аптоном райониға барған болсамму, әмма мән бу һәқтә бир нәрсә йезиш еһтияҗини һес қилмиған идим. Чүнки, мән у вақитта наһайити яхши тәсиратларға игә болған идим. Чүнки көзүмгә һәммә адәм бәхт - саадәт ичидә яшаватқандәк көрүнгән, инсан һәқлирини көзитиш тәшкилати, хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң доклатлирида баян қилинғандәк инсан һәқлири дәпсәндилирини көрәлмигән идим. Уйғур районида турған 3 һәптә ичидә бирму инсан һәқлири дәпсәндилири учритип бақмиған идим. Пәқәтла мәсчиткә берип намаз қилған дөләт кадирлириниң иштин чиқириливетидиғанлиқини, уйғур тили маарипини әмәлдин қалдурушқа урунуватқанлиқини сәзгән идим. Лекин һәммә адәм һарақ ичип, муһәббәтлири билән йәп - ичип ойнап йүрүйтти, һечким маңа турмушидин мәмнун әмәсликини дейишкә җасарәт қилалмиған иди. Уйғурларниң немә үчүн бунчивала қорқуп кәткинини болса бу қетимқи зияритимдә чүшүнүп йәттим."

Уйғур дияриға бериштики мәқсити

Журналист фаруқ забҗи әпәнди бу қетим уйғур дияриға бериштики мәқсити үстидә тохтилип мундақ дәп язиду: "3 - айда хитай һөкүмити уйғурларни олимпик мусабиқисиға бузғунчилиқ қилишқа урунмақта, булар террорист дәп баянат бәргинидә, бу районға болған қизиқишим техиму күчәйди. Олимпик мусабиқиси алдида уйғурларни әйибләватқан нәрсиләр тоғриму әмәсму, буларни ениқлаш үчүн бу районға бардим. Растинла тибәт вә уйғурлар қозғиливатамти? хитай җасуслириға уқтурмастин уйғур райониға қандақ баридиғанлиқимни яхши биләттим. 2006 - Йили өзүмни карханичи дәп тонуштуруп туруп хоңкоң вә бейҗиң арқилиқ шинҗаңға барған идим. Әгәр мән хитай һөкүмитигә бир журналист болуш сүпитим билән уйғур райониға баримән, дегән болсам беришимға рухсәт қилмиған болатти. Бәргәндиму арқамға адәм селип қоятти, әркин һәрикәт қилалмиған болаттим. Йәп - ичип, ойнап рәсимгә тартип йенип кәлгән болаттим."

Олимпик мусабиқиси баһанә, уйғурларға қаттиқ зулум

Фаруқ забҗи әпәнди өзиниң уйғур райониға бериштин бурун хитайларниң олимпик мусабиқисини баһанә қилип туруп уйғурларға қаттиқ зулум қиливатқанлиқи һәққидә мәлумат алғанлиқини ейтип мундақ дәп язиду: " мән лондонда алған мәлуматимда, олимпик мусабиқиси башлаштин бурун уйғурларға болған бесим чидиғусиз һалға кәлди дәп аңлиған идим. Шуниң билән мән биринчи қетим үрүмчигә барғанда маңа ярдәм қилған кишиләрни бу қетим барғанда издимәсликни ойлидим. Чүнки, бирси маңа: 'улар билән көрүшсәң уларниң һаяти хәвп астиға кириду. Бешини балаға тиқисән. Болупму ингилизчә билидиған уйғурлар хитай җасуслири тәрипидин қаттиқ тәқип қилинмақта. Уларға телефон қилма, чүнки хитайлар гуманлиқ дәп қариғанлики кишиләрниң һәммисиниң телефонини мәхпий һалда аңлайду. Олимпик мәзгилидә азрақла шүбһиләнгән кишиләрниң һәммисини түрмигә ташлаветипту, шәрқий түркистанда түрмиләрдә бош йәр қалмаптудәк,' дәп сөзләп бәрди. Бундақ бир вәзийәттә икки йил бурун уйғур райониға барғанда маңа тәрҗиманлиқ қилип бәргән кишиләр биләнму көрүшүп уларни аварә қилишни тоғра тапмидим. Уларму маңа уйғурлар һәққидә түзүк мәлумат бәрмигән иди, маңа пәқәтла шинҗаңдики уйғурларниң бәхт - саадәт ичидә яшаватқанлиқини дегән иди."

Уйғур райониға киргән чәтәллик мухбирлар

Түркийидики нопузлуқ гезитләрдин бири болған "һөрийәт" гезитиниң лондондики мухбири болған фаруқ забҗи әпәнди, 7 - авғуст күни "һөрийәт" гезитидә елан қилинған уйғурларға олимпик бесими мавзулуқ мақалисиниң биринчи қисминиң ахирида һазирғичә уйғур райониға киргән чәтәллик мухбирлар һәққидә мәлумат берип мундақ дәп язиду: "2006 - йили бу районға келип уйғур түрклири билән сөһбәт елип баралиған җурналист мән идим. Хоңкоңдики инсан һәқлирини көзитиш тәшкилатиниң мәсули 2005 - йилиниң ахирида бирла қетим шинҗаңға кирәлигән иди. Хитайлар хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң хитайда ишхана ечишиға рухсәт қилмиған болуп, хитай һөкүмити чәтәллик җурналистларниң уйғур райониға беришиға рухсәт қилмайдикән. Қәшқәрдә йәр тәвригәндиму чәтәллик мухбирларниң беришиға рухсәт берилмигән иди, чүнки хитайлар өзлириниң уйғурларға елип бериватқан бесим сияситиниң ашкарилинип кетишидин қорқудикән."

Җурналист фаруқ забҗи әпәнди мақалисидә хитай һөкүмитиниң бир қанчә ай бурун а п вә риойтерус қатарлиқ хәвәр агентлиқлириниң мухбирлирини киришкә рухсәт қилған болсиму уларниң кәйнигә җасус селип қойғачқа пәқәтла хитайлар көрситип бәргән йәрләрдила рәсим тарталиғанлиқини, әмма өзиниң болса түрк болғанлиқтин уйғурларға охшап кәткәнликини, униң үстигә мәхпий һалда киргәнликтин көплигән уйғурлар билән раһәт сөһбәт елип бериш пурситигә игә болғанлиқини баян қилип мундақ дәйду: "2006 - йилидин кейин чәтәллик мухбирларниң шинҗаңға барғанлиқини аңлап бақмидим. Пәқәт бир қанчә ай бурун "а п" вә ройтерис  хәвәр агентлиқиниң мухбирлири уйәрдә тартқан рәсимләрни елан қилалиди. Лекин улар қаттиқ контрол астида болғанлиқи үчүн уйғурлар билән сөһбәтлишиш пурситигә еришәлмиди. Мениң артуқчилиқ тәрипим болса мениң уйғурларға охшашлиқим иди. Хата һәрикәт қилип уларниң диққитини тартипла қоймисам мени пәрқ етәлмәйтти. Униң үстигә мән у йәргә мухбир кимликим билән әмәс, бәлки бир нормал тиҗарәтчи салаһийити билән киргән идим. Шиветсийилик бир мухбирму маңа охшаш келип қәшқәргә баралиған иди. Биринчи қетим һечким билән көрүшүш пурситигә еришәлмигән бу киши иккинчи қетим қәшқәргә кәлгинидила уйғурларниң ишәнчисигә еришәлигән вә кәмбәғәл уйғур аилилири билән бирликтә яшап уйәрдә тартқан рәсимлири билән дөлитигә қайтқандин кейин бир көргәзмә ачқан иди. Хитайларниң есил өйлири билән уйғурларниң кәмбәғәллик йеғип туридиған өйлиридики асман земин пәрқни оттуриға чиқарған иди. Мән бу йәргә меңиштин бурун лондонда көрүшкән уйғурларға : "мән тунҗи қетим барғинимда силәр дегәндәк әһвалларни көрмидим, немини язимән, уйғурларниң қандақ йәп - ичиватқининиму, қандақ ойнаватқининиму?," дегинимдә улар маңа : улар сизгә риаллиқни дейәлмәйду, болмиса каллисиниң кетидиғанлиқини билиду. Сизниң түрк җурналист болғанлиқиңизни билип қалса кейин берип сизниңму из - дерикиңизни қилалмаймиз, хитайда һәммә киши ишпийон, арқамда адәм йоқ дәп ойлайсиз, лекин арқиңизда аз дегәндә 4 - 5 адәм бар, шуңа диққәт қилиң," дәп мени агаһландурди."


Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.