Uyghurlargha olimpik bésimi (1)

Olimpikining xitayda ötküzülüshi bilen birlikte dunyaning közi xitaygha qadaldi. Xitay olimpik musabiqisini ötküzüsh bilen birlikte özining küchlük bir dölet ikenlikini dunyagha köz - küz qilishni niyet qilghan bolsimu, ehwal oylimighan yerdin chiqti.
Muxbirimiz erkin tarim xewiri
2008.08.20
Mao-QurbanTulun-mixbir-305.jpg Türkiyide chiqidighan nopuzluq gézitlerning biri bolghan "höriyet" gézitinng londonda turushluq muxbiri faruk zabchi ependi uyghur diyarida.
RFA Photo / Erkin Tarim

 Xitayda arqa - arqidin meydan'gha kelgen weqeler, ijtima'iy we iqtisadiy mesililer, insan heqliri depsendichilik weqeliri xitay qanche yoshurushqa urun'ghansiri olimpik musabiqisi üchün xitaygha barghan dunya muxbirlirining aparatlirigha, sin'alghulirigha élinip ashkare bolup mangdi. Mana bu qatarda xitayning qara qazanni düm kömtürgendek dunyadin saqlap kéliwatqan Uyghur diyarimu kün yoruqluqigha chiqip, dunya metbu'atliridin keng kölemde yer élishqa bashlidi.

Türkiyide chiqidighan nopuzluq gézitlerning biri bolghan "höriyet" gézitinng londonda turushluq muxbiri faruk zabchi ependi olimpikning aldida Uyghur diyarigha mexpiy halda bérip xewer yazghan muxbirlarning biri bolup, uning "Uyghurlargha olimpik bésimi" namliq chatma maqaliliri "höriyet" gézitide resimler bilen bille élan qilindi. Bu chatma xewerlerde Uyghur diyarining weziyiti, Uyghurlarning kündilik turmushi, Uyghurlar uchrawatqan insan heqliri depsendiliri heqqide intayin tepsili melumat bérilgen bolup, gézitte élan qilin'ghandin kéyin türkiyidiki kishilerning Uyghur diyari heqqide toluq melumatqa ige bolushi üchün rol oynap, oqurmenler arisida ghulghula yaratti.

Shinjanggha ikkinchi qétimliq mexpiy ziyaret

" Höriyet" géziti muxbiri faruk zabji ependining chatma maqalilirining birinchi bölümining témisi " sinkan'a ikinki gizli ziyaret" yeni shinjanggha ikkinchi qétimliq mexpi ziyaret ـ bolup, maqalining kirish qismida Uyghur diyarigha tunji qétim barghan waqtidiki tesiratini anglitip mundaq dep yazidu: "men tunji qétim 2006 - yili 4 - ayda mexpiy halda shinjang Uyghur aptonom rayonigha barghan bolsammu, emma men bu heqte bir nerse yézish éhtiyajini hés qilmighan idim. Chünki, men u waqitta nahayiti yaxshi tesiratlargha ige bolghan idim. Chünki közümge hemme adem bext - sa'adet ichide yashawatqandek körün'gen, insan heqlirini közitish teshkilati, xelq'ara kechürüm teshkilatining doklatlirida bayan qilin'ghandek insan heqliri depsendilirini körelmigen idim. Uyghur rayonida turghan 3 hepte ichide birmu insan heqliri depsendiliri uchritip baqmighan idim. Peqetla meschitke bérip namaz qilghan dölet kadirlirining ishtin chiqiriliwétidighanliqini, Uyghur tili ma'aripini emeldin qaldurushqa urunuwatqanliqini sezgen idim. Lékin hemme adem haraq ichip, muhebbetliri bilen yep - ichip oynap yürüytti, héchkim manga turmushidin memnun emeslikini déyishke jasaret qilalmighan idi. Uyghurlarning néme üchün bunchiwala qorqup ketkinini bolsa bu qétimqi ziyaritimde chüshünüp yettim."

Uyghur diyarigha bérishtiki meqsiti

Zhurnalist faruq zabji ependi bu qétim Uyghur diyarigha bérishtiki meqsiti üstide toxtilip mundaq dep yazidu: "3 - ayda xitay hökümiti Uyghurlarni olimpik musabiqisigha buzghunchiliq qilishqa urunmaqta, bular térrorist dep bayanat berginide, bu rayon'gha bolghan qiziqishim téximu kücheydi. Olimpik musabiqisi aldida Uyghurlarni eyiblewatqan nersiler toghrimu emesmu, bularni éniqlash üchün bu rayon'gha bardim. Rastinla tibet we Uyghurlar qozghiliwatamti? xitay jasuslirigha uqturmastin Uyghur rayonigha qandaq baridighanliqimni yaxshi bilettim. 2006 - Yili özümni karxanichi dep tonushturup turup xongkong we béyjing arqiliq shinjanggha barghan idim. Eger men xitay hökümitige bir zhurnalist bolush süpitim bilen Uyghur rayonigha barimen, dégen bolsam bérishimgha ruxset qilmighan bolatti. Bergendimu arqamgha adem sélip qoyatti, erkin heriket qilalmighan bolattim. Yep - ichip, oynap resimge tartip yénip kelgen bolattim."

Olimpik musabiqisi bahane, Uyghurlargha qattiq zulum

Faruq zabji ependi özining Uyghur rayonigha bérishtin burun xitaylarning olimpik musabiqisini bahane qilip turup Uyghurlargha qattiq zulum qiliwatqanliqi heqqide melumat alghanliqini éytip mundaq dep yazidu: " men londonda alghan melumatimda, olimpik musabiqisi bashlashtin burun Uyghurlargha bolghan bésim chidighusiz halgha keldi dep anglighan idim. Shuning bilen men birinchi qétim ürümchige barghanda manga yardem qilghan kishilerni bu qétim barghanda izdimeslikni oylidim. Chünki, birsi manga: 'ular bilen körüshseng ularning hayati xewp astigha kiridu. Béshini balagha tiqisen. Bolupmu in'gilizche bilidighan Uyghurlar xitay jasusliri teripidin qattiq teqip qilinmaqta. Ulargha téléfon qilma, chünki xitaylar gumanliq dep qarighanliki kishilerning hemmisining téléfonini mexpiy halda anglaydu. Olimpik mezgilide azraqla shübhilen'gen kishilerning hemmisini türmige tashlawétiptu, sherqiy türkistanda türmilerde bosh yer qalmaptudek,' dep sözlep berdi. Bundaq bir weziyette ikki yil burun Uyghur rayonigha barghanda manga terjimanliq qilip bergen kishiler bilenmu körüshüp ularni aware qilishni toghra tapmidim. Ularmu manga Uyghurlar heqqide tüzük melumat bermigen idi, manga peqetla shinjangdiki Uyghurlarning bext - sa'adet ichide yashawatqanliqini dégen idi."

Uyghur rayonigha kirgen chet'ellik muxbirlar

Türkiyidiki nopuzluq gézitlerdin biri bolghan "höriyet" gézitining londondiki muxbiri bolghan faruq zabji ependi, 7 - awghust küni "höriyet" gézitide élan qilin'ghan Uyghurlargha olimpik bésimi mawzuluq maqalisining birinchi qismining axirida hazirghiche Uyghur rayonigha kirgen chet'ellik muxbirlar heqqide melumat bérip mundaq dep yazidu: "2006 - yili bu rayon'gha kélip Uyghur türkliri bilen söhbet élip baralighan jurnalist men idim. Xongkongdiki insan heqlirini közitish teshkilatining mes'uli 2005 - yilining axirida birla qétim shinjanggha kireligen idi. Xitaylar xelq'ara kechürüm teshkilatining xitayda ishxana échishigha ruxset qilmighan bolup, xitay hökümiti chet'ellik jurnalistlarning Uyghur rayonigha bérishigha ruxset qilmaydiken. Qeshqerde yer tewrigendimu chet'ellik muxbirlarning bérishigha ruxset bérilmigen idi, chünki xitaylar özlirining Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasitining ashkarilinip kétishidin qorqudiken."

Jurnalist faruq zabji ependi maqaliside xitay hökümitining bir qanche ay burun a p we ri'oytérus qatarliq xewer agéntliqlirining muxbirlirini kirishke ruxset qilghan bolsimu ularning keynige jasus sélip qoyghachqa peqetla xitaylar körsitip bergen yerlerdila resim tartalighanliqini, emma özining bolsa türk bolghanliqtin Uyghurlargha oxshap ketkenlikini, uning üstige mexpiy halda kirgenliktin köpligen Uyghurlar bilen rahet söhbet élip bérish pursitige ige bolghanliqini bayan qilip mundaq deydu: "2006 - yilidin kéyin chet'ellik muxbirlarning shinjanggha barghanliqini anglap baqmidim. Peqet bir qanche ay burun "a p" we roytéris  xewer agéntliqining muxbirliri uyerde tartqan resimlerni élan qilalidi. Lékin ular qattiq kontrol astida bolghanliqi üchün Uyghurlar bilen söhbetlishish pursitige érishelmidi. Méning artuqchiliq teripim bolsa méning Uyghurlargha oxshashliqim idi. Xata heriket qilip ularning diqqitini tartipla qoymisam méni perq ételmeytti. Uning üstige men u yerge muxbir kimlikim bilen emes, belki bir normal tijaretchi salahiyiti bilen kirgen idim. Shiwétsiyilik bir muxbirmu manga oxshash kélip qeshqerge baralighan idi. Birinchi qétim héchkim bilen körüshüsh pursitige érishelmigen bu kishi ikkinchi qétim qeshqerge kelginidila Uyghurlarning ishenchisige érisheligen we kembeghel Uyghur a'ililiri bilen birlikte yashap uyerde tartqan resimliri bilen dölitige qaytqandin kéyin bir körgezme achqan idi. Xitaylarning ésil öyliri bilen Uyghurlarning kembeghellik yéghip turidighan öyliridiki asman zémin perqni otturigha chiqarghan idi. Men bu yerge méngishtin burun londonda körüshken Uyghurlargha : "men tunji qétim barghinimda siler dégendek ehwallarni körmidim, némini yazimen, Uyghurlarning qandaq yep - ichiwatqininimu, qandaq oynawatqininimu?," déginimde ular manga : ular sizge ri'alliqni déyelmeydu, bolmisa kallisining kétidighanliqini bilidu. Sizning türk jurnalist bolghanliqingizni bilip qalsa kéyin bérip sizningmu iz - dérikingizni qilalmaymiz, xitayda hemme kishi ishpiyon, arqamda adem yoq dep oylaysiz, lékin arqingizda az dégende 4 - 5 adem bar, shunga diqqet qiling," dep méni agahlandurdi."


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.