"Xitaylar gherbni boysundurmaqchi boluwatidu, emma uyghular buning esli meqsitining Uyghur kimlikini suslashturush ikenlikige ishenmekte "

Yéqinda amérikida chiqidighan los anjélis waqti gézitide uyghulargha a'it bir maqale élan qilghan bolup, aptor maqalisige " xitaylar gherbni boysundurmaqchi boluwatidu, emma uyghular buning esli meqsitining Uyghur kimlikini suslashturush ikenlikige ishenmekte " dep mawzu qoyghan .
Muxbirimiz irade
2010.11.22
qeshqer-cheqish-305 Sürette qeshqerdiki chéqiliwatqan kona sheher rayunidin bir körünüsh
AFP Photo

Aptor barbara démik maqalisini qeshqerdiki yekshenbe bazirining menzirisini teswirlesh arqiliq bashlighan. U mundaq dep bayan qilidu:

- "Qeshqerdiki yekshenbe bazirida turup, 13- esirde italiyilik seyyah marko polo yipek yolidin ötken mezgildiki tijaretni teswirlesh anche qéyin'gha toxtimaydu. At‏- qoy we tögilerni béqiwatqan bir bala, yaghach harwigha döwilep qoyulghan qoghun we üzüm we pichiqini chaqlap olturghan qéri yashan'ghan bir boway...

Mana bu menziriler bilen birlikte qeshqerde zamaniwiylishishning iznalirimu intayin köp. Qeshqerdiki yerlik xelqning endishe we gumanlirigha qarimay, xitay hakimiyiti qeshqerge birdinla zamaniwiylishishni sörep kirdi. Iqtisadiy alahide rayon qilip qurup chiqish üchün tallan'ghan qeshqerde, özgirishning deslepki alametliri alliqachan körülüshke bashlighan idi.

Aptor qeshqerdiki ottura we gherbi jenubiy asiya sana'et merkizide toxtimay ishlewatqan qurulush ishchiliri we yéngi yasiliwatqan yol qurulushliri heqqide melumat bérip ötkendin kéyin yerlik bir Uyghurning bayanigha yer béridu.

35- Yashlar etrapidiki bir yerlik tijaretchi manga" ilgiri bu yer bir chöl idi. Héchkim bu yerge qiziqmayitti. Emma, hazir sherqliq baylar kélip hemme nersini sétiwéliwatidu. Ular yer sétiwélip, yol yasawatidu. Kéyin ular uning etrapini torap tam qopurup chiqidu" dédi. Xitay hakimiyiti qeshqerni xitayning shénjén alahide rayoni qilip qurup chiqish üchün bu yerge meblegh sélip, qeshqerni xitayning pakistan, hindi'istan we ottura asiya döletliri bilen bolghan tijaritining merkizi qilishni niyet qiliwatqan iken. Bir xitay emeldar bizge xitay hakimiyitining pilanini " biz qeshqerni yipek yoli mezgilidikidek qaytidin muhim tügün qilip qurup chiqmaqchi" dep tonushturdi. Emma, qeshqerlikler bolsa xitay da'irilirining bu sözlirige guman bilen qaraydiken. Ular xitay hakimiyiti qeshqerge élip kelmekchi boluwatqan bu iqtisadiy tereqqiyatning asasen yene shu xitay köchmenlirini bay qilishni meqset qilidighanliqigha ishinidiken.

Aptor maqalisining dawamida qeshqerdiki nopus ehwali heqqide melumat bérip, bir qanche on yil ilgiri qeshqerdiki 355 ming nopusning 90 prsentining Uyghur ikenlikini, gerche yéngi nopus tekshürüsh netijisi téxi éniq bolsimu, Uyghurlar pa'aliyetchilirining qeshqerdiki Uyghur nopusining 70 prsentke chüshüp qalghanliqigha ishinidighanliqini bayan qilidu.
Aptor yene, xitay hakimiyitining chet'ellerdiki Uyghurlarning qarshiliq pa'aliyetlirige qarimastin qeshqer qedimiy shehirini weyran qilghanliqini, "yer tewreshke chidamliq emes" dégen bahna bilen qedimiy qurulushlarning 85 prsentini asasen buzup chéqip, téxminen 200 ming Uyghurni öyliridin köchürgenliki heqqide melumat béridu.

U amérikidiki Uyghur adwokat nuri türkel ependi bilen Uyghurlarning weziyiti heqqide söhbet élip barghan bolup, u bu heqte mundaq dep bayan qilidu:
 
- Amérikida yashaydighan qeshqerlik Uyghur adwokat nuri türkel ependi emeliyette buni xitay hakimiyitining Uyghur kimlikini suslashturush siyasitining bir qismi, dep qaraydighan bolup, uyerde berpa qiliwatqan iqtisad alahide rayoni xitay köchmenlirige payda élip kélidu. U manga" Uyghurlar bankidin qerzmu alalmisa qandaq shirket échip tijaret qilalaydu?" dédi.

Maqalining aptori barbara démik yene, Uyghurlarning xitayning qattiq qol siyasetliri yüzidin pasport élishtimu qiyinchiliqqa uchraydighanliqini bayan qilip, özining ismini ashkarilashni xalimighan qeshqerlik bir Uyghur tijaretchining özige éytip bergenlirini mundaq bayan qilidu:

- "Eger siz béshkekke barsingiz, uyerde Uyghur tijaretchilerdin aran 50ni körisiz. Emma xitay tijaretchiler bolsa kürming. Ular shundaq asan pul tapidu. Bu iqtisadiy alahide rayon belkim yashlargha töwen ma'ash bilen ishqa orunlishish imkaniyiti yaritip bérishi mumkin. Emma pulning chongi yene bizge tegmeydu."

Aptor bu Uyghur tijaretchining éytip bergenliridin kéyin Uyghurlarning ishsizliq ehwali üstide toxtilip ötidu. U qeshqerde yüz bergen xitay eskerlirini partlitish weqesi we ürümchi weqesi heqqide toxtilip ötkendin kéyin, kishilerning bu weqelerni ishsiz Uyghurlar keltürüp chiqarghan, dep qaraydighanliqini, shunga weqedin kéyin xitay prézidénti xujintawning Uyghur rayonigha bir yérim milyard dollar meblegh sélishqa qarar qilghanliqini bayan qilidu.

U merkezning bu qararliridin kéyin hazir Uyghur rayonida yer-zimin bahasining ösüp ketkenlikini, qolida puli bar sherqliq baylarning Uyghur rayonida yér-zimin sétiwalghanliqi we qeshqerdiki yer-zimin tijaritining asasen wénjuluqlarning qolida ikenliki heqqide melumat béridu. Aptor maqalsi'ining axirida, bu heqte amérika pomona énistitutining Uyghur rayoni tetqiqatchisi druglednéy ependining köz qarishigha yer bergen bolup, u maqalisini mundaq axirlashturidu :

- Uyghur iqtisadshunaslar ishqa orunlishish pursiti aldi bilen yerlik Uyghurlargha we shundaqla yerlik bolghan bashqa xelqlerge bérilishi kérek dep qaraydu. Emma, tetqiqatchi druglednéy buningdin ümidsiz. Uning qarishiche, " eger bu rayon'gha sirttin kélip meblegh séliwatqanlar wénjuluqlar bolsa, u halda ular yene wénjuluqlarni ishqa alidiken."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.