Qeshqer poyiz wogzalining bélet sétish ornida Uyghurche mulazimet bolmasliqi Uyghurlarni narazi qildi

Radi'omizgha inkas qilghan Uyghurlarning bildürüshiche, qeshqer poyiz wogzalining bélet sétish ornida ishleydighan xizmetchi xadimlar xitay millitidin bolghini üchün poyiz béliti élishqa kelgen Uyghurlar bélet élishta terjiman ishlitishke mejbur bolghan.
Muxbirimiz méhriban
2013.01.17
lopnur-xitay-poyiz-305.jpg Xitayning lopnurgha qatnaydighan poyizi yolgha chiqish aldida
RFA/Batur

Qeshqer poyiz wogzalining bélet sétish orni yene, bélet satquchi xitay xizmetchiliri bilen öz meqsitini xitayche uqturalmighan Uyghurlar otturisida jédel öksümeydighan jaygha aylan'ghan.

Öz kimlikini ashkarilashni xalimighan bir oqughuchining radi'omizgha bildürüshiche, bu oqughuchi bu yil qeshqer poyiz wogzalining bélet sétish ornigha bélet sétiwélish üchün barghinida, bu jayda birmu Uyghur xadimning yoqluqini bayqighan. Halbuki, qeshqer poyiz wogzalida bélet séliwélishqa kelgenlerning zor köpchiliki qeshqer we etraptiki nahiye, yézilardin kelgen Uyghur déhqanliri bolghini üchün, xitay tilida öz meqsitini bildürelmeydighan Uyghurlar poyiz béliti sétiwélishta nurghunlighan awarichiliklerge yoluqidiken. Uning üstige wogzaldiki bélet satidighan xitay xizmetchilerning Uyghur yoluchilargha tutqan qopal mu'amilisi we sewrsizliki her da'im bilet satquchi xadimlar bilen öz meqsitini uqturalmighan Uyghurlar arisida yüz béridighan jédel-majiralargha seweb bolghan.

Özining ichki ölkilerdiki melum uniwérsitétta oquydighanliqini bildürgen inkas yazghan oqughuchi mundaq bayanlarni bergen:
“ Qeshqerde manga eng qattiq tesir qilghini, bu yerdiki ammiwi mulazimet orunlirida Uyghur tilining ishlitilmesliki we Uyghur xadimlarning bolmasliqi boldi. Men ürümchige baridighan poyiz béliti élish üchün qeshqer wogzaligha keldim. Kördümki, ahalisining zor köpchiliki Uyghur bolghan qeshqerdek jaydiki poyiz istansisidiki mulazimetchi xadimlarning hemmisi dégüdek xenzular iken. Qeshqerge poyiz qatnighandin buyan bu jaydiki uzun yolluq aptobuslarning qatnash sani aziyiptu. Qeshqerde ilgiri Uyghurlar kötüre alghan nurghunlighan uzun yolluq aptobuslar bar idi. Emma 5-iyul ürümchi weqesidin kéyin, tekshürüsh kücheytilgini üchün, ilgirikidek uzun yolluq aptobuslarni kötüre élip kirakeshlik qilidighan Uyghurlarning sanimu aziyiptu. Shunga hazir qeshqer we etraptiki nahiyilerdiki Uyghurlarning zor köpchiliki poyiz béliti élish üchün qeshqer wogzaligha kélishke mejbur iken. Emma poyiz béliti alghili kelgen Uyghurlarning béshini eng qaturidighini, ularning meqsitini uqturushqa yardemlishidighan terjiman mesilisi iken. Shu küni men bélet alghili kelginimde mendin xitay tili terjimani bolup bérishni ötün'gen 4 kishige poyiz béliti élip berdim. Emma könglümni yérim qilghini, qeshqerdek Uyghurlar topliship yashaydighan jaydiki poyiz wogzalida Uyghur tilining ishlitilmesliki, bélet sétish ornida Uyghur tilini bilidighan xizmetchi xadimningmu yoqluqi boldi. ”

Bu oqughuchi yene özining bélet élish jeryanida poyiz béliti satquchi xadim bilen bolup ötken jédelni bayan qilip mundaq yazghan:

“Men ichkiri ölkilerde oqughanliqim üchün méning xenzuchem elwette nahayiti yaxshi, emma shu küni bélet sétiwélish jeryanida méning öz yurtum qeshqerde Uyghurche sözligüm keldi. Shunga poyiz béliti satquchi xenzu ayalgha özümge bir dane yumshaq orunduqluq poyiz béliti alidighanliqimni Uyghurche sözlidim. Meqsitim uning Uyghurche bilidighan yaki bilmeydighanliqini sinap béqish, eger bu xadim Uyghurche bilmigen teqdirdimu etraptikilerning diqqitini jelp qilip, bélet sétish ornigha Uyghurche bilidighan bir xizmetchi xadimni kélishke mejbur qilish idi. Emma ehwal kütkinimning pütünley eksiche boldi. Bélet satquchi xenzu ayal méning Uyghurche sözümge qarita qopalliq bilen xitay tilida qayta so'al soridi:
-Nechche bélet alisen? yumshaq orunduqluqmu yaki qattiq orunduqluqmu? xenzuche sözle yaki terjiman tépip kel. Gépingni chüshenmidim.

Men gépimni yene Uyghurche tekrarlidim. Emdi bu xenzu ayal térikishke bashlidi-de, warqirap ketti:
-Gépingni uqmidim, terjiman tépip kélip andin bélet al!

Uning qopal mu'amilisi achchiqimni keltürdi, emma men özümni tutuwélip gépimni yene Uyghurche tekrarlidim.
Emdi bu ayal bizarliqini ipadilep, xitay tilida manga warqirap:
-Néri tur, saqla,‏ -dédi-de, méning keynimdiki Uyghur kishidin xenzu tilida qopalliq hem bizarliq bilen soridi:
-Nechche bilet alisen? kimliking qéni?

Uning bu xil mu'amilisi bekla achchiqimni keltürdi. Men emdi xenzuche sözlidim:
-Bu qandaq pozitsiye, silerde Uyghurche bilidighanlar yoqmu? bilet alidighanlarning hemmisi Uyghur iken. Emma qeshqerdek bu jayda némishqa Uyghurche mulazimet yoq? bashliqingni chaqir men sözlishimen.

Méning xenzuche sözliginimni körüp bu ayalning téximu achchiqi keldi:
-Sen xenzuche sözliyeleydikensen'ghu, némishqa xenzuche sözlimeysen? sen qesten jédel chiqarmaqchimu?...

Méningmu judunum tutti. Menmu emdi uninggha xenzuche warqiridim.
-Shundaq, men xenzuche bilimen, emma bu qeshqer, bu Uyghur aptonom rayoni. Bu yerde Uyghurche bilish shert. Bu yerde bilet sétiwalidighanlarning köpchiliki Uyghurlar, shunga séning Uyghurche bilishing we Uyghurche mulazimet qilishing shert. Ejeba buni bilmemsen?!

Etrapimizgha toplan'ghanlar barghanche köpeydi. Yénimdiki Uyghurlarning beziliri méning geplirim üchün xush bolsa, yene béziler mendin ensireshke bashlidi. Hetta béziler jédelning yenimu chongiyip kétishidin ensirep, méni bu xenzu ayal bilen teng bolmasliqqa ündeshke bashlidi. Bélet sétish ornidiki xenzu xizmetchiler bolsa bir-birige qarighiniche jimmide bolushti. Ularning bashliqi bolsa kérek, bireylen kélip, mendin kechürüm sorighandin kéyinla jédel bésildi. Bu adem manga qeshqer wogzalida Uyghurche hem xenzuche ikki tilliq mulazimet barliqini qayta-qayta tekitlidi. Emma bélet sétish ornida néme üchün Uyghurning yoqluqi heqqide héchqandaq chüshendürüsh bermidi....”

Ilgiri igiligen uchurlirimizdimu qeshqer poyiz wogzalida Uyghurche mulazimet yoqluqi heqqide inkaslarni tapshuruwalghan iduq. Bultur Uyghurbiz torining xelq'ara tor békitidiki xewerlerdimu, qeshqerdiki poyiz wogzalidiki radi'o mulazimitide poyizning kélish waqti hem yoluchilar diqqet qilishqa tégishlik ishlarning xitay tilida uqturulidighanliqi, ürümchi-béyjing otturisida qatnaydighan poyizdiki musulmanche ashxanida emeliyette xitay ashpezler tamaq étidighanliqi üchün poyizdiki Uyghur yoluchilarning nechche sotka dawamlishidighan uzun seperde özliri éliwalghan nan qatarliq yémekliklerni yéyishke mejbur ikenliki heqqide xitay ölkiliride oquydighan Uyghur oqughuchilarning inkasliri bérilgen idi.

Bundin kéyinki programmilirimizda, qeshqer poyiz wogzalidiki mulazimet heqqide igiligen yéngi uchurlarni, Uyghurlarning inkaslirini shundaqla bu ehwal heqqide munasiwetlik hökümet da'irilirining inkaslirini anglitishqa tirishimiz.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.