Qeshqerdiki weqe heqqide kanada metbu'atidiki inkaslar

Olimpikke 4 kün qalghanda, ikki neper Uyghur yashning qeshqer shehiride yük aptomobili bilen, xitay qoralliq qisim saqchilirigha hujum qilip, 16 neper saqchini öltürgenliki we 16 nepirini yarilandurghanliq weqesi kanada metbu'atlirida jiddiy weqeler teriqiside xewer qilindi.
Muxbirimiz kamil tursun xewiri
2008.08.06
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Qeshqer-uyg-ayallar-matem-305 4 - Awghust künidiki hujumda öltürülgen 16 xitay qoralliq saqchi xadimlirining matem murasimgha qatnishiwatqan uyghur ayallirining matem meydanigha yighiliwatqan körünüshi. 2000 Gha yéqin uyghurlarmu matem murasimigha qatnashqan bolup, bir nechche kishiler AFP muxbirigha özlirining matemge buyruq bilen qatnishiwatqanliqini éytqan.
AFP Photo
 Kanadadiki eng chong téléwiziye istansisi bolghan k b k diki xewerde, xitay da'irilirining, bu hujumni islamiy militanlar qilghanliqini ilgiri sürgenliki, emma nopusning asasliq qismini musulman Uyghurlar teshkil qilghan bu rayonida, 1950 - yili xitay kommunistliri bu rayonni öz kontrolluqigha alghandin béri naraziliq we qarshiliq heriketlirining dawamliq yüz bérip turghanliqi tilgha élindi.

Uyghurlar zulumgha uchrimaqta

"Dölet pochtisi" gézitidiki maqalide,Uyghur rayonining qeshqer shehiride yüz bergen bu weqe gumanliq térrorluq weqesi dep teriplendi we ahalining asasliq qismini Uyghurlar teshkil qilidighan Uyghur rayonida, olimpik harpisida, intayin qattiq bixeterlik tedbirlirining yolgha qoyulghanliqi,köpligen Uyghurning xitay da'irilirining bu rayondiki hakimiyitige narazi boluwatqanliqi, bolupmu Uyghurlarning özlirining hoquq we diniy étiqadlirining boghulushigha qarshi turuwatqanliqi otturigha qoyulghan.

Maqalide, "köpligen Uyghurlar xitay köchmenlirining bu rayonda, üzlüksiz köpiyishidin we özlirining iqtisadi jehette chetke qéqiliwatqanliqidin narazi bolmaqta, xitay da'iriliri hökümetke narazi bolghan Uyghurlarni üch xil küchler,dep közdin yoqitishqa urunmaqta "dep eskertidu. Maqalide birqisim Uyghurlarning musteqil sherqi türkistan döliti qurush üchün izdiniwatqanliqi, xitay da'irilirining musteqilliq pishidiki bu Uyghurlarni elqa'ide we hizbu tehrir dégen'ge oxshash, xelq'aradiki térrorchi teshkilatlar bilen baghlashqa urunuwatqanliqi tilgha élin'ghan.

Bu hujum simwolluq xaraktérige ige

Bu maqalide yene, xitay da'irilirining béyjing olimpik musabiqisige asasliq tehditning sherqi türkistan küchliridin kélidighanliqini ilgiri sürüwatqanliqi, emma kishilik hoquq teshkilatlirining buni Uyghurlarni basturushning bahanisi, dep qarawatqanliqi tekitlen'gen.

Hemde, 4 - awghust küni, qeshqerde yüz bergen weqege qarita, kishilik hoquqni közitish teshkilatining tetqiqatchisi nicholas béqu'élinning bu Uyghur rayonida yolgha qoyulghan, intayin qattiq bixeterlik tedbirlirige qaritilghan inkas we olimpikning harpisida, xitay hökümitige bérilgen simwolluq tüstiki hujum, dégen sözlirige yer bérilgen.

Zulum qarshiliqni keltürüp chiqiridu

"Torontostar" gézitidiki bill schillerning maqaliside, Uyghur rayonining mu'awin re'isi köresh mexsutning aldinqi heptide, atalmish 5 "térrorluq guruhi" ni yoqatqanliqi we
 Matem murasimgha qatnishiwatqan Uyghur eskerler
4 - Awghust künidiki hujumda öltürülgen 16 xitay qoralliq saqchi xadimlirining matem murasimgha qatnishiwatqan uyghur eskerler qollirida matem lozunkisi tutup turushqan körünüsh. 2000 Gha yéqin uyghurlarmu matem murasimigha qatnashqan bolup, bir nechche kishiler AFP muxbirigha özlirining matemge buyruq bilen qatnishiwatqanliqini éytqan.
AFP Photo
82 Neper Uyghur gumandarni qolgha alghanliqini eskertkenliki tilgha élinip, Uyghurlarning bir qanche yildin béri, xitay qoralliq küchlirige qarshiliq körsitip kelgenliki we xitay da'irilirining bu weqeni chet'ellerdiki térrorchi guruhlar bilen baghlashqa tirishiwatqanliqi otturigha qoyulghan.

K t w téléwiziyisidiki munaziride, sabiq diplomat, kanada brokk uniwérsitétining proféssori charles burton, xitay da'irilirining qeshqerdiki weqeni chet'eldiki térrorluq teshkilatliri bilen baghlashqa urunuwatqanliqi heqqide toxtilip: "bu weqeni térrorluq teshkilatliri bilen baghlashqa yéterlik pakit yoq. Xitay hökümitining tebiriche, ular ishletken qorallar yerlik usulda yasalghan. Bu weqeni yene Uyghur rayonida, musteqil sherqi türkistan döliti qurush üchün izdiniwatqan teshkilat - guruhlar bilen baghlashqimu yéterlik pakit yoq. Muhim bolghini, Uyghur rayonidiki Uyghurlar xitay hökümitidin narazi, bolupmu xitay hökümitining qattiq qol siyasitidin shundaqla u yerdiki xitay köchmenliridin intayin narazi bolmaqta. Mana bu mesilining tügünidur," deydu.

Uyghurlar xelq'ara qanunlar bilen qoghdilishi kérek

Charles burton sözide xitay da'irilirining Uyghurlargha öz teqdirini özi belgilesh hoquqini bérishi kérekliki heqqide toxtilip: " Uyghurlar, tibetlikler we falun'gungchilar béyjing da'irilirining hökümranliqidin narazi bolmaqta. Xitay da'iriliri Uyghurlargha öz teqdirini özi belgilesh hoquqi we medeniyet,din we öz tillirini qoghdash hoquqlirini bergini yoq. Bu hoquqlar xelq'ara qanunlar buyiche bérilishi kérek," dédi. U sözide, olimpik harpisidiki qattiq bixeterlik tedbirliri astida, intayin muweppeqiyetlik élip bérilghan térrorluq hujumidin özining heyran qalghanliqini tekitlep ötti.

"Sun médiya" guruhigha a'it gézitlerde bolsa,olimpik musabiqisige 4 kün qalghanda yüz bergen bu weqening, Uyghurlarning béyjing olimpik musabiqisige bolghan naraziliqining bishariti ikenliki,türkiy tilda sözlishidighan Uyghurlarning, xitay kommunist hakimiyitining kontrolluqigha ötkinige 60 yil bolghanliqi we 90 - yillardin kéyin, Uyghurlarda xitayning hökümranliqigha qarshi naraziliqlirining kücheygenliki bayan qilinidu.

"Globe and ma'il" gézitining béyjingda turushluq muxbiri, gé'offréy yorkning maqaliside bolsa, xitay da'irilirining Uyghurlarning hoquqlirini chetke qéqish we ularni basturush heriketlirining küchiyishi bilen, Uyghurlarning passip qarshiliqtin, ashkara qoralliq qarshilishishqa ötkenliki, térrorchi qalpiqining medeniyet we siyasi jehette öz teqdirini özi belgilesh hoquqlirini telep qilghan, her qandaq Uyghur we tibetlikke bérilidighan xas namgha aylan'ghanliqi bayan qilinidu. U maqaliside xitay da'irilirining, yéqinqi bir ikki yildin béri, her xil bahane ‏ - sewebler bilen köpligen Uyghurni étip tashlighanliqini alahide eskertip ötidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.