'Қирғизистандики етник тоқунуш милләтләргиму йейилиши мумкин'

Хәлқаралиқ кризис гурупписи ICG қирғизистанда йүз бәргән етник тоқунуш һәққидә доклат елан қилди. Униңда қирғизистанниң җәнубида йеңи бир тоқунушниң мәйданға келиш еһтималиниң мәвҗутлуқи һәққидә агаһландуруш берилип, әгәр қирғиз һөкүмити буниңға қарита җиддий тәдбир алмиған тәқдирдә етник тоқунушниң башқа аз санлиқларғиму тәсир көрситиш еһтималлиқи барлиқи алаһидә әскәртилди.
Мухбиримиз ирадә
2010.08.24
Qighizistan-Osh-Qirghiz-Uzbek-toqunushi-305 Қирғизистанниң ош шәһири вә қара су районида қирғиз - өзбек милләтлири арисида қанлиқ тоқунуш йүз бәргәндин кейин, тоқунуштин қачқан миңлиған өзбек қери - чөрә, айаллар вә балилар өзбекистан чегрисиға қечип кәлгән болуп, сүрәт, өзбекистан чегра армийисиниң өзбек мусапирларниң өзбекистанда паналинишиға йардәм қиливатқан көрүнүшлиридин бири.
www.guardian.co.uk Дин елинди.

Бу йил 6 - айниң 11 - күнидин 14 - күнигичә болған арилиқта қирғизистанниң җәнубида йүз бәргән етник тоқунушта асаслиқи өзбекләр болуп, нурғун киши өлгән, 2000 дин артуқ туралғу бузғунчилиққа учрап 400 миңдин артуқ киши мусапир болған иди.

Хәлқаралиқ кризис гурупписи ICG бу һәқтә елан қилған доклатида "бу вәқә қирғиз вақитлиқ һөкүмитиниң вәзийәтни контрол қилишқа аҗиз кәлгәнликиниң рошән испати" дәп "һазирқи һөкүмәтниң етник тоқунушниң сәвәб вә нәтиҗилирини бир тәрәп қилишни кечиктүрүши йеңи бир тоқунушниң келип чиқиш еһтималлиқини ашурмақта" дәп баһа бериду.

Униңда баян қилинишичә, вәқә җәрянидики булаңчилиқ, қатиллиқ вә от қоюш вәқәлири қирғизистанниң әслидила аҗиз болған иқтисадиға еғир сәлбий тәсир көрсәткән болуп, бу хил әһвал техиму көп өзбек вә башқа етник гуруппиларниң сиртқа еқишиға сәвәбчи болуп, оттура асияниң омумий назук вәзийитигә техиму ичкирилигән һалда тәсир көрситидикән.

Доклатта қирғизистандики вәзийәтни әслигә кәлтүрүшниң узун һәм мушәққәтлик икәнлики, чүнки у йәрдә һечқандақ ишәнчлик хәвпсизлик қоғдаш қисимлириниң йоқлуқи, шуңа хәлқаралиқ мустәқил бир тәкшүрүш гурупписиниң вәқә үстидә тәкшүрүш елип бериши, вәқәниң қайта қозғилишиниң алдини елиш үчүн керәклик тәдбирләрниң елиниши керәклики оттуриға қоюлған.

Доклатта мундақ дейилиду: "әгәр қирғиз һөкүмити қирғизистан җәнубида контролни күчәйтмисә, қанлиқ тоқунушниң қайта садир болуш еһтималлиқи интайин күчлүк. Әмма, һәммидин хәтәрлик болғини, қирғиз вақитлиқ һөкүмити җәнубтики районларни идарә қилиш күчини йоқатти. Бу район аллиқачан зәһәрлик чекимлик тиҗаритиниң хәвпи астида турмақта. Әгәр һөкүмәт райондики күчини йоқатса, хәвп техиму чоңийип, бу йәр ислам радикаллири қарши елинидиған бир йәргә айлинип кетиши мумкин."

Гәрчә, қирғиз һөкүмити вәқәдин радикал күчләр вә ислам миллитанлирини әйиблигән болсиму, әмәлийәттә буниңда бир қанчә хил амиллар йәни қурманбек бақийефниң қалдуқлири, бәзи муһим сиясий кишиләр вә шундақла зәһәрлик чекимлик тиҗаритигә охшаш җинайәт гуруһлириниңму барлиқи илгири сүрүлгән вә етник тоқунушниң пәрдә арқисидики күчләрни хәлқаралиқ бир кәспий тәкшүрүш болмай туруп ениқлиғили болмайдиғанлиқи әскәртилгән.

Доклатта, "бу тоқунуш һәргизму бирдинла оттуриға чиққан әмәс, тәшкиллик, пиланлиқ һалда елип берилған. Униң сәвәбиму һәргиз иқтисадий әмәс, бәлки очуқ - ашкара һалда етник сәвәбләрдин келип чиққан" дәп көрситилгән.

Униңда йәнә, һазирқи қирғиз һөкүмитиниң хәлқаралиқ тәкшүрүш өмәклири вә хәлқара хәвпсизликни қоғдаш қисимлириниң районға келип вәзийәтни контрол астиға елишиға қәтий йол қоймай келиватқанлиқи әйибләнгән болуп, хәлқара тәшкилатларниңму бу мәсилигә нисбәтән йетәрлик әһмийәт бәрмигәнлики, җәнубтики тоқунуш болған районларда қирғиз милләтчиликиниң күчлинип бериватқанлиқи, һөкүмәтниң күнсайин ешип бериватқан қирғиз милләтчилики хаһишиға анчә көңүл бөлмәйватқанлиқи билдүрүлгән вә вәзийәткә қарита әгәр җиддий тәдбир елинмиған тәқдирдә, буниң у йәрдики башқа етник тәркибләргиму тәсир көрситидиғанлиқи баян қилинған.

Доклатта мундақ дейилиду: "бу қетимлиқ етник тоқунуш өзбекләр билән қирғизлар арисидики ихтилапни техиму чоңқурлаштурувәтти. Әгәр мәсилә һәл қилинмайдикән, йәнә бир қетимлиқ етник тоқунуш 20 йилдин кейин әмәс, 5 йилдин кейинла оттуриға чиқиши мумкин. Әгәр у йәрдә қозғулуватқан зиядә милләтчилик хаһиши контрол астиға елинмайдикән, йәнә бир қетимлиқ етник тоқунуш техиму қисқа вақит ичидә йүз бериши мумкин. У чағда зиянкәшликкә учриғучи тәрәп исламий күчләрдин мәдәт тилиши мумкин. Бу етник тоқунуш райондики уйғур, татар, рус вә туңганлар арисиғиму тарқилиду."

Доклатниң ахирида, қирғиз һөкүмити вә хәлқара тәшкилатларға тәклип - пикирләр сунулған болуп, қирғиз һөкүмитиниң җалалабад вә ошта йүз бәргән вәқәләр үстидин хәлқара тәкшүрүшкә йол қоюши, зиядә милләтчи гуруппилар вә йәрлик сиясәтчиләрниң күшкүртишигә қарши күчлүк бир хәлқ авази яритиши керәклики тәләп қилинған.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати қатарлиқ инсан һәқлири тәшкилатлири вәқәгә алаһидә көңүл бөлүшкә, райондики милләтләр мәсилисиниң тоғра бир тәрәп қилинишиға ярдәм қилишқа чақирилған. Шуниң билән бирликтә йәнә, қирғизистандики сақчи вә әдлийә органлириниң ислаһати, маарип қатарлиқ саһәләргә узун муддәтлик бир пилан бойичә ярдәм бериши керәклики тәләп қилинған.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.


Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.