Қирғизистанлиқлар йеңи президентқа игә болуш үчүн тәйярланмақта

Икки айдин кейин қирғизистанда йәнә президент сайлими болуп, бу җумһурийәт өзиниң йеңи президентиға игә болиду.
Мухбиримиз үмидвар
2011-08-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сүрәт,  қирғизистан президенти роза отунбайева 31 - авғуст күни қирғизистан пайтәхти бишкәк шәһиридә өткүзүлгән қирғизистан мустәқиллиқиниң 19 йиллиқини хатириләш марасимида.
Сүрәт, қирғизистан президенти роза отунбайева 31 - авғуст күни қирғизистан пайтәхти бишкәк шәһиридә өткүзүлгән қирғизистан мустәқиллиқиниң 19 йиллиқини хатириләш марасимида.
AFP Photo

Һазир президент намзатлирини көрситиш вә бекитиш ишлири ахирлашқан болуп, 80 дин артуқ адәм намзат болған, һәтта буларниң ичидә ишсиз адәмләрму бар.

Қирғизистанниң йеңи президент сайлимиға қатнишидиған президент намзатлири 15- авғуст күни бекитилип болунған болуп, қирғизистан мәркизий сайлам комиссийиси 83 намзатниң бу йилқи сайламға қатнишидиғанлиқини елан қилди. Пәрғанә учур ториниң хәвәр қилишичә, қирғизистан җумһурийәтлик мәркизий сайлам комиссийиси мәзкур 83 намзатниң 67 нәпириниң мустәқил һалда өзини көрсәткәнләр, қалған 16 нәпәр намзатниң җумһурийәттики сиясий партийиләрниң вәкиллири икәнликини ашкарилиған. Қирғизистан җумһурийитиниң президент сайлими бу йил 30-өктәбир күнигә бекитилгән болуп, намзатларниң тәшвиқат паалийәтлири 29-өктәбир күни ахирлишиду һәмдә 30-өктәбир күнидики сайламда ғәлибә қилған киши қирғизистан асасий қануни бойичә 6 йиллиқ мөһләт билән президентлиқ вәзиписини атқуриду шуниңдәк униң иккинчи қетим сайлиниш һоқуқи болмайду.

20 Йилда үч президент

Қирғизистан сабиқ совет иттипақидин айрилип өз мустәқиллиқини алған 20 йилдин буян үч адәм президентлиқ вәзиписини ақтурған болуп, биринчи президент әсқәр ақайеф узун мәзгил президентлиқ вәзиписи атқурғандин кейин, 2005-йили 3-айда қурманбек бақийеф рәһбәрликидики өктичиләрниң бирләшмә намайишлири вә уларниң президент сарийиға бесип кириши билән ағдурулуп, москваға қечип кәткән иди. Қурманбек бақийеф 5 йил вәзипә өтигәндин кейин 2010-йили 4-айда роза отунбайева башлиқ өктичи күчләрниң наразилиқ һәрикәтлири һәмдә уларниң охшашла президент сарийиға бесип кириши билән бишкәкни ташлап җалалабадқа, кейин беларусийигә қечип кетиши билән униң һакимийити ағдурулған иди. Нәтиҗидә роза отунбайева қирғизистан җумһурийитиниң вақитлиқ президенти сүпитидә бу җумһурийәтни 2011-йили 12-айғичә идарә қилиш шәрипигә еришти.

Қурманбек бақийеф дәвридә қирғизистанниң ташқи ишлар министирлиқ вәзиписини өтигән роза отунбайева өктичиләр сепигә қошулуп, барлиқ өктичиләрни топлап, бақийефни ағдуруш һәрикити қозғаш билән өктичиләр һәрикитиниң рәһбири сүпитидә мәйданға чиқти шуниңдәк йәнә мәркизий асия тарихидики тунҗи аял президент болуп қалған иди. Роза отубайева рәһбәрликидики қирғизистан йеңи һөкүмити асасий қанунни ислаһ қилип, қирғизистанни парламент системисидики мәмликәткә айландурған иди. Нөвәттә, қирғизистан мәркизий асия районидики бирдин ‏- бир парламент системисидики мәмликәт сүпитидә иш елип бармақта.

Әң көп намзатқа игә дөләт

Қирғизистан йеңи һөкүмитиниң қарари бойичә роза отунбайеваниң мөһлити тошуш билән униң қайта президент намзати болуп, сайламға чүшүш салаһийити йоқ. Бирақ, қирғизистан мәтбуатлиридики мәлуматлардин қариғанда, нөвәттә бу җумһурийәттә уни һимайә қилидиған һәмдә униң давамлиқ президентлиқ салаһийитини сақлап қелишини тәләп қилидиған пикирләр вә тәшәббуслар мәвҗут. Бирақ, шундақ болушиға қаримай отунбайева 30-өктәбирдики сайламни изчил қоллап кәлмәктә.

Пәрғанә учур ториниң йезишичә, қирғизистан тарихида илгири мундақ 83 адәмниң президент намзати болидиған әһвал көрүлүп бақмиған. Бу һәтта пүтүн мәркизий асия үчүнму йеңилиқтур. Пәрғанә учур тори барлиқ 83 адәмниң тизимликини елан қилған болуп, буларниң арисида җумһурийәттики сиясий партийиләрниң бир қисим даңлиқ рәһбәрлири һәм сабиқ қирғизистан рәһбәрлириму бар. Мәсилән һазирқи баш министир алмасбек атанбайеф, сабиқ парламент рәиси өмүрбек текебайеф, сабиқ муавин баш министир әдәһәм мадамароф қатарлиқлар күчлүк намзатлардур.

Өй аяллири вә ишсизларму президент намзати болалиди

Русийиниң «невсру» учур ториниң йезишичә, қирғизистан мәркизий сайлам комиссийиси мәзкур 83 нәпәр намзатниң кимликини тонуштурған болуп, әң йеңилиқ шуки, бу қетимқи президент намзатлири арисида ишсиз өй аяллири, ишсиз туруватқанлар, сақчи офитсерлири, дипломатлар, оқутқучилар, сода-карханичилар қатарлиқларму бар икән. Буларниң һәммиси сиясий партийиләрдин мустәсна һалда, мустәқил түрдә өзлирини президент намзати қилип көрсәткән.

Бундақ әһвал илгири көрүлмигән болуп, ишсиз адәмләр, өй аяллириниңму әркин һалда өзлирини җумһурийәтниң алий рәһбәрлики салаһийитигә лайиқ дәп һесаблап, дадиллиқ билән өз намзатлиқини көрситиши бу җумһурийәттә демократийиниң җари қилдурулуватқанлиқидин дерәк бериду дәп қаралмақта. Бирақ, бәш милйон нопуслуқ вә көп милләтлик қирғизистанниң 30-өктәбирдики президент сайлимиға чүшидиған намзатларниң мутләқ көп қисмини қирғизлар игилигән болуп, тизимликтин мәлум болушичә, буларниң арисида икки нәпәр рус бар. Йәнә бәзи исимлардин уларниң өзбек яки башқа милләтләргә мәнсуп икәнлики мәлум. Әмма сайлам комиссийисиниң мәлуматида намзатларниң милләт тәркиби һәққидә учур берилмигән. Шуниң билән бир вақитта йәнә қирғизистан һөкүмитиниң рәсмий санлиқ мәлумати бойичә 50 миңдин артуқ дәп қариливатқан уйғурлардин бирәр кишиниң өзини президент намзатлиқиға көрсәткәнлики һәққидә учур йоқ.

Президент болуш үчүн қирғиз тили имтиһанидин өтүш керәк

Қирғизистан асасий қануни бойичә президент болидиған кишиләрниң һәммиси чоқум дөләт тили болған қирғиз тилидин имтиһан бериши бекитилгән болуп, намзатлар чоқум қирғизчә имтиһандин өтүши лазим. Бундақ қанун илгири сабиқ президент әсқәр ақайеф дәвридә чиқирилған болуп, көпинчә дөләт рәһбәрлири вә зиялийларниң қирғиз тилини билмәслики вә яки яхши билмәслики түпәйлидин әсқәр ақайеф дөләт президенти болидиған кишиниң қирғиз тили имтиһанидин өтүшини қанунлаштуруп, өзи билән риқабәтләшкән қирғиз тилини билмәйдиған йәнә бир намзат феликис қулофниң алдиға тосуқ пәйда қилған иди. Нөвәттә, қирғизистан парламенти барлиқ хизмәтләрни қирғиз тилида елип беришни һәмдә қирғиз тилиниң дөләтниң сиясий вә мәмурий һаятидики ролини ашурушни тәләп қилмақта. Хәвәрләрдә көрситилишичә, мәркизий сайлам комиссийиси йәнә президент намзатлириниң чоқум қирғизистан пуқраси болуши, қош вәтәндашлиқи болмаслиқи, йеши 35 яштин 70 яшқичә болуши шуниңдәк қирғизистанда муқим 15 йилдин буян яшиған болушини шәрт қилған.

Қирғизистан өзиниң 4-президентиға игә болуш алдида турмақта

Қирғизистан мәркизий асия районидики йәр мәйдани әң кичик, байлиқ мәнбәлири аз, иқтисадий бир қәдәр арқида қалған тағлиқ мәмликәт болушиға қаримай, униң истратегийилик орни муһим болуп, шу сәвәбтин бу дөләттә русийә һава армийә базиси вә америкиниң афғанистандики қошунлирини әскирий вә һәрбий әшялар билән тәминләш мәркизи мәвҗут. Қирғизистан америка, русийә вә хитайдин ибарәт үч чоң дөләт билән көп қутуплуқ мунасивәт орнатқан болуп, у йәнә русийә вә хитайниң башламчилиқидики шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға вә русийиниң башламчилиқидики коллектип һәмкарлиқ шәртнамиси тәшкилати вә мустәқил дөләтләр һәмдостлуқиға әза мәмликәт. У йәнә хәлқаралиқ һөкүмәткә тәвә әмәс тәшкилатлар вә программилар билән бир қәдәр қоюқ мунасивәт орнатқан болуп, нөвәттә қирғизистан мәркизий асия районидики демократик тәрәққияти яхши мәмликәт сүпитидә тәрипләнмәктә. Униң қошниси болған өзбекистан вә қазақистан техичә сабиқ совет иттипақи дәвридики рәһбәрләрдин ислам кәримоф вә нурсултан назарбайеф тәрипидин изчил рәһбәрлик қилинмақта. Әмма қирғизистанлиқлар болса бу йил 10-айда өзлириниң 4- президентини сайлап чиқип, йеңи сәһипә яритиш алдида турмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт