Русийә грузийә мәсилисидә шаңхәй гуруһидики иттипақдашлириниң қоллишиға еришәлмиди

Русийә даирилири грузийиниң икки аптоном җумһурийитиниң мустәқиллиқини етирап қилғандин кейин, қара деңиз райониниң вәзийити үзлүксиз җиддийләшмәктә. Америка башчилиқидики ғәрб әллириниң русийә билән болған мунасивити соғуқ мунасивәтләр урушидин кейинки әң җидди әһвалға чүшүп қалди.
Мухбиримиз әркин хәвири
2008.08.28
Medwedev-shangxay-6-305.jpg Президент медведевниң шаңхәй гуруһи йиғини җәрйанидики кәйпийати анчә хошал әмәс көрүнүши.
AFP Photo

 Русийә хәлқарада йетим қелиш хәвпигә дуч кәлмәктә. Чүнки русийиниң, таҗикистан пайтәхти дүшәнбидә чақирилған шаңхәй һәмкарлиқидики дөләтләрниң қоллишиға еришиш арзуси әмәлгә ашмиди.

Русийә өзиниң грузийидики һәрбий һәрикити вә грузийә тәвәликидики абхазийә билән җәнубий оссетийә җумһурийәтлириниң мустәқиллиқини бир тәрәплимилик етирап қилиш түпәйли хәлқарада йетим қелиш, иттипақдашлириниң қоллишиға еришәлмәслик вә явропа иттипақиниң ембаргосиға учраш хәвпигә дуч кәлмәктә.

Русийә әсли пәйшәнбә күни таҗикистан пайтәхти дүшәнбидә чақирилған шаңхәй һәмкарлиқидики дөләтләрниң башлиқлар йиғинида хитай вә оттура асиядики әза дөләтләрниң қоллишиға еришип, ғәрб әллириниң грузийә мәсилисидики бесимиға тақабил турмақчи болған иди. Лекин, русийә дүшәнбәдики йиғинда күткән үмидигә еришәлмиди.

Русийә, хитай вә оттура асиядики 4 дөләтниң рәсми әзалиқидики шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң бир күнлүк башлиқлар йиғини пәйшәнбә күни ахирлишиштин бурун елан қилған ахбаратида русийиниң кавказийидики һәрикитини қоллайдиғанлиқини тилға алмай, кавказийә вәзийитигә диққәт қиливатқанлиқини әскәртип, русийиниң ролиға әһмийәт беридиғанлиқи, лекин абхазийә вә җәнубий оссетийә мәсилисидики мәйданини қоллимайдиғанлиқини ипадилигән болди.

Бирләшмә ахбаратта мундақ дәйду": шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатидики дөләтләр җәнубий оссетийә мәсилисини мәркәз қилған вәзийәтниң йеқинқи җиддийчиликигә диққәт қилиду шундақла тәрәпләрни мәвҗут мәсилини тинч, сөһбәт йоли билән һәл қилишқа чақириду". Бу шаңхәй һәмкарлиқи тәшкилатиниң тунҗи қетим әза дөләтләр билән мунасивәтлик район характерлик бир тоқунушни музакирә қилиши вә тоқунуш тоғрисида пикир билдүрүшидур.

 Таҗикистан пайтәхти дүшәнбидә чақирилған пәйшәнбә күнки башлиқлар йиғини ғәрб билән русийә арисидики мунасивәт грузийә мәсилиси түпәйли хәтәрлик әһвалға чүшүп қалған, ғәрб дуняси русийиниң кавказийидики һәрикитини "иғвагәрчилик" дәп тәнқидләватқан мәзгилдә чақирилди. Ғәрб дуняси русийиниң франсийә президенти николас саркозийниң салачилиқидики уруш тохтитиш келишимини иҗра қилмай, грузийиниң бир қисим җайлирида үзлүксиз қошун турғузиватқанлиқи, абхазийә билән җәнубий оссетийиниң мустәқиллиқини бир тәрәплимилик етирап қилғанлиқини әйиблимәктә вә русийиниң еғир ақивәткә дуч келидиғанлиқини агаһландурмақта иди. Америка президент ишханиси ақсарай русийини тоқунуш партлашниң алдидики һаләткә қайтип кәлмисә, русийә дуч келидиған һадисиләрни хатириләтти.

Ақсарайниң баянатчиси дана пәрино пәйшәнбә америка билән явропа иттипақиниң "русийигә қайси түрлүк ембарго қоюш үстидә елип барған музакириниң мәзмунини билмәйдиғанлиқи, лекин русийә билән болған мунасивәтниң көздин кәчүрүливатқанлиқи, җүмлидин франсийә, германийә вә ш а о ә т башқа дөләтләрниң русийә билән хәлқара шериклик мәсилисини ойлишиватқанлиқи"ни билдүрди. явропа иттипақиниң бу нөвәтлик рәиси дөлити франсийә болса русийигә ембарго қоюлидиғанлиқини агаһландурған шундақла явропа иттипақидики дөләтләрниң һөкүмәт башлиқлирини 1 - сентәбирдә җидди йиғинға чақирған иди. Франсийә ташқи ишлар министири бернард коченер йиғинда русийигә " ембарго қоюшни ойлишидиғанлиқи шундақла башқа тәдбирләрниң музакирә қилинидиғанлиқи"ни билдүргән. У пәйшәнбә күни мухбирларға "биз наһайити күчлүк ибариләр билән (грузийидә йүз бәргән вәқәләрниң) қобул қилинмайдиғанлиқини ипадилимәкчи болуватимиз," дәйду. Дана пәрино " биз тоқунуш партлиған 8 - авғусттин бурунқи йәни русийә грузийигә бесим кириштин бурунқи һаләтниң әслигә келишини истәймиз... Шундақла биз русийиниң хәлқара җәмийәткә интегратсийә һалитигә қайтип келишини арзулаймиз..." Дәп көрсәтти.

Русийә һөкүмити болса америкиниң грузийини русийигә қарши күшкүртүп, грузийә билән болған тоқунушни пәйда қилиш билән әйиблимәктә. Русийә баш министири владимир путин пәйшәнбә күни CNN дә елан қилған сөһбитидә бәзи америкилиқларниң тоқунуш йүз бәргәндә грузийидә икәнлики, улар америкидики сайламға қатнашқан бир намзатниң сияси утуғи үчүн тоқунушни улғайтқанлиқини билдүрди. Лекин ақсарайниң баянатчиси дана пәрино путинниң баянини "әмәлийәткә сиғмайдиған орунсиз гуман" дәп рәт қилди.

Шаңхәй гуруһидики хитай, қазақистан, қирғизистан, таҗикистан вә өзбекистанни өз ичигә алған әза дөләтләр русийини қоллимиған болсиму, лекин русийиниң кавказийидики ролини муәййәнләштүрди вә франсийә президенти николас саркозийниң салачилиқидики уруш тохтитиш келишимини қоллайдиғанлиқини билдүрди. Ахбаратта " шаңхәй һәмкарлиқи тәшкилатидики дөләтләр дөләтләр москваниң 12 - авғуст күни қобул қилған җәнубий оссетийә тоқунушини бир тәрәп қилиш тоғрисидики 6 маддилиқ принсипни қарши алиду шундақла русийиниң районниң тинчлиқи вә һәмкарлиқида актип рол ойнишини қоллайду", дәп тәкитлигән.

Көзәткүчиләр шаңхәй һәмкарлиқи тәшкилатидики дөләтләр башлиқлириниң бу қарарни чиқиришида хитайниң һәл қилғуч роли барлиқини пәрәз қилишмақта. Көзәткүчиләрниң әскәртишичә, уйғур вә тибәтниң мустәқиллиқи тәлипи хитайниң бешини ағритиватқан әһвалда хитайниң җәнубий оссетийә вә абхазийә мустәқиллиқини қоллишини тәсәввур қилиш тәс. Бәзи көзәткүчиләр, әгәр хитай бу икки аптоном җумһурийәтниң мустәқиллиқини етирап қилса, бу "дәрәхниң шехида олтуруп ғолини кәскәнлик билән баравәр" икәнликини билдүрмәктә.

Дүшәнбәдики йиғинда йәнә дөләтләрниң игилик һоқуқи вә земин пүтүнлүкигә һөрмәт қилиш лазимлиқи тәкитләнгән. Русийә мәтбуати йиғинниң ахбаратини түзгәндә русийә билән хитай арисида наһайити еғир пикир ихтилапи келип чиққанлиқини, русийә йиғинниң ахбаратиға грузийиниң таҗавузчилиқи вә ирқий тазилаш елип барғанлиқини киргүзүшни тәләп қилған болсиму, лекин хитайниң бу тәләпни рәт қилғанлиқини билдүргән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.